Azeri Blog

میلٌیٌت نه دیر و مرام و مسلک نه دئمک دیر؟بوگون میلٌیٌتی و مسلکی دوشونمک و بونلاری آرشدایرماق و هر بیرین اوزونه اویغون،اوز یئرینده دوشونمک و اصل ایله فرعی،دایمی ایله کوچرینی و هابئله قول ایله بوتاغی،درین دن آنلاماق،هر بیر اوزون آیدین دوشونن و مترقٌی بیلن کیمسه اوچون ان لازم اولان بیلیک لردن و علم لردن بیری دیر.
دونیادا جور به جور میلٌت لر واردیر کی اونلارین هر بیر تک تکین آراشدیرماق و بیلمک ایسته سک،بورادا اونلارین یوزده بیرینه یئر و مجال اولماز.آنجاق بونلار ایله بئله بورادا چوخ قیسسا اولاراق،بیر نئچه سوزون یازیلماسی لازم و گره کدیر.
ملت او جامعه و یا او توپلانتی و او یئرین آدام لاری دیر کی اونلارین جغرافی بیرلیگی،اقتصاد بیرلیگی،سیاست بیرلیگی،فرهنگ بیرلیگی هابئله قانون و مدنی حقوق بیرلیگی مشترک اولموش اولا.
میلٌیٌت و قومیٌت،بو گون کی استنباطا گوره بوتون بو و بیر باشقا شرط لره و قید لرده گوره،بیر منافعه ده و بیر حیثیت ده مشترک اولدوقلاری اوچون،ضررده و قازانج دا برابر و متساوی الحقوق دورلار.
و یئنه ده بوگون کی میلٌیٌتی هر کیم و هر بیر عالیم هر بیر شکیل ده تعریف ائدیب و دوشونجه سی اولچوسونده گوسته ریر سه ده،آنجاق هامی سی اونون وارلیغین و اولدوغون قبول ائدیب و بوینونا آلیب دیر.
دوغرودور کی میلٌیٌت،هر کیمین باخیمیندا و دوشونجه سینده و اوزونه مخصوص اولان مرام و عقیده نین تاثیری آلتیندا اولاراق فرق ائدر.و دوغرودور کی مثلاً بیری میلٌتین شرایطین جغرافی،اقتصاد،دیل،تاریخ و حتی رژیم اشتراک لارین آنلادیر و هابئله بیر باشقاسی بونلاردان سوای اونا مذهب،قیافه،ژن،طبیعت،پیسکولوژیک جنبه و خصوصیت لرینده آرتیریر و یا یئنه ده او بیری سی بونلارین بیر پاراسین قبول و بیر پاراسین رد ائدیر.آنجاق بوتون بونلار ایله بئله هئچ بیری سی،دیل و اونا باغلی اولان ادبیات،فولکلور،آداب و رسوم،میلٌی وجدان و یون لارین باشیندا میلٌی فرهنگی دانا بیلمیر.
میلٌیٌت اوچون،جغرافی،اقتصاد،رژیم،مدنی و اجتماعی حقوق لار هر بیر کیمی ساده جه ایناندیریرسادا و ظاهراً قبول کیمی گورونورسه ده آنجاق بو هله مساله نین و موضوعنون کلیاتی و کامل هویتی دگیل،چون کی جغرافیادان،رژیمدن،قانون لاردان،اقتصادلاردان باشقا، درین درین شرط لرده واردیر کی بونلارسیز،میلٌیٌت مشخصاتی کامل اولاماز.
بو گون ایراندا،تورک ایله فارس میلت لری،ظاهراً و اجباراً مشترک بیر جغرافی و جیزیقدا،اقتصادا،مشترک بیر رژیم ده و قانون لاردا یاشاماقدادیرلار و بو تحمیلی و سوخولان شرایط دن باشقا،آیری آیری مشخصات و هویت لری ده واردیر کی ابداً بیری بیرینه اویغون و اوخشار دگیل.
هر ایکی میلتین،آیری آیری دیل لری،آداب و رسوم لاری و باشقا جوره روح،عصب،خلق،قیافه، بدن و کیملیک دورومو و مشخصاتی واردیر کی اونلاری بیری،بیریندن آیری و مستقل گوسته رمک ده دیر.
و هله جغرافی،اقتصاد،رژیم،قانون اشتراک لاری طبیعی و آیدین اولمادیغی حال دا و بوتون بو شرایط هر ایکی میلٌته شامل گوروندوگو حال دا،اصلیندن و کوکوندن بوسبوتون بو شرایط،پرسیا(فارس)آدی آلتیندا حاکمیت سورمک ده دیر و تورک میلتی اوچون شرایطی و عنوانی اصولاً محکوم دور.
بس گورونور کی میلٌیٌت اوچون جغرافی،اقتصاد،سیاست،مدنی،اجتماعی و حقوقی قانون لار شرایطی حادث و تحمیلی مشخصات دیر نه طبیعی و حقیقی،حال بو کی عاطیفی و طبیعی میلٌیٌت شرایطی اوچون،میلی پیسگولوژی،میلی خوی و میلی اخلاق،میللی دیل و فرهنگ،ادبیات و فولکلور و هابئله میلی آداب و رسوم ان مهم هویت و ان ماهیت لردن بیر دیر.بونا گوره بو گون بیز ایله فارس لاری،بیر میلٌیٌت گوسته ریر سه لرده،آنجاق بو بیزی حقوقی و اونلاری حقیقی گوسته رمک دیر.دئمک کی بیز مستاجر و اونلار حقیقی ائو صاحیبی حساب اولورلار،بس بو شرایط قبول ائتمک ایله برابر بیزه بو حقوقی وئریرلرکی بو ملک ده یاشایاق،حال بو کی حقیقی ملک ییه سی و یا صاحیبی اوچون بو شرایط الزامی دگیل،یعنی ملک اونون دور،هر نه سئوه رسه ائده بیلر.
بس گورونور کی اوزگه لر طرفیندن بیزه وئریلن حقوق،اویله جه ده اوزگه لر طرفیندن آلینا بیلر و بوراسی دیر کی ایراندا میلٌی مساله گره ک دریندن و گره ک یئنی دن آراشدیریلسین.
ایران تورک لرینی،یالنیز آذربایجان آدلی قفسده دوستاق ائده ن لرین حیله سین هله لیک بوتون ایراندا اولان تورک قارداش لاریمیز آیدینجا گوز ائینه آلماییب لار و بو گون روسیه ده، اوروپادا،ایراندا بیزه تورک یئرینه آذربایجان لی آدین گوج و سماجت ایله تحمیل ائده ن لرین هدفی بو دور کی بیزه تلقین ائله سین لر کی تورک فقط آذربایجاندا اولا بیلر.یالنیز او یئرده اولان زمان هله تورک یوخ بلکه آذری آدین آلا بیلر.
بس گورونرو کی آذربایجان و آذری کلمه لرین نه اوچون سماجت و گوج ایله ایشله دیرلر.گوسته ریرلر کی آذربایجان لی فقط او تورپاقدا آذری ساییلابیلر،حال بو کی فارس لار،اوتوز ایل لرجه ده آمریکادا،آلمانیادا،عربستان دا یاشاندان سونرا اوزو و گله جک اوشاق لاری دا،هله ده پرسیا(فارس)نژادیندان دیر و اصیل ایران لی ساییلار.
بو دور کی بو گون،دئمه لی ییک بیزیم میلٌیٌت و قومیتمیز اوچون،وطن فقط و یالنیز توپراق وطن دگیل،و بو جیزیق تکجه بیزیم میلٌی هویت و مشخصاتیمیزی تامین ائتمز.
بس گورونور کی توپراق وطن دن باشقا،اصیل اولان آیری بیر وطن ده واردیر،بس بو حال دا،او وطن نه دیر؟
وطن او یئرده دیر کی اوندا بیر میلتین دیلی،فرهنگی،میلی هویتی یئر توتوب،بسله نسین.بونون اوچون بو وطن هر شئی دن اول میلی دیل و میلی فرهنگی و میلی خصوصیات اوچون بیر قاب دیر.
آیدین دیر کی هر بیر قابین ظاهری گوزه للیگیندن باشقا،ایچینده اولان محتواسی،قابین اوزوندن آرتیق مهم دیر،چون کی بیر قابی و یا حتی صندوقی بونا گوره ساخلاییب سئوه رلر کی قیمت لی و عزیز اولان شئی لری اوز ایچینده تمیز و محفوظ ساخلاسین.
بو دور کی توپراق وطن بیزه جان کیمی اولارسا،فرهنگ وطن و هویت وطن داها روح دور و بو روحی اجبار عالمنیدههر یئرده حفظ ائتمک اولار و تورک لر تکجه آذربایجان وطن ده یوخ بلکه روح وطن ده ده بو میلی وطنی،فرهنگی وطنی دائماً و همیشه کی کیمی حفظ ائتمه لی دیرلر؛چون کی وطن فقط او دگیل کی بیزیم جسد و جمدگیمیز اوندا یئرتوتسون.
یوزلرجه آنا یورت دان قوپان،کوچ ائله ین کوچلری،توپراق وطن بیلمه دن،هر شئی دن اوٌل،اوز آداب و رسوم لارین و میلٌی فولکلورلارین و ادب لرین آنا وطن بیله رک همیشه اونا وفادار قالیب لار.
بو میلی اخلاق و میلی فرهنگی،میلی وجدان و عواطیف توپراق وطن دگیشمک ایله مسلک و دین دگیشمک ایله و حتی مدنیت و قانون لار دگیشمک ایله لاپ اورتادان گئتمز و اونودولماز،بلکه اولا بیلر کی بیر آزدا تکامل تاپیپ گوزه للنسین.
روس لار ایله تورک لر آراسیندا اولا ن مسلک بیرلیگی،اقتصاد و تولید بیرلیگی،جغرافی و رژِیم بیرلیگی هله لیک اولورسادا،میلی وجدان و میلی فرهنگ بیرلیگی،میلی خصوصیات و میلی وجدان بیرلیگی اولاماز؛چون کی توپراق(جغرافی)و اقتصاد و رژیم بیر اولا اولا میلی پیسکولوژی،میلی فرهنگ و دیل و روحیات بیر دگیل و اول بیلمز،چون کی هر سی نین اوز،اوزونه مخصوص خوی،دب،روحیات،اخلاق،عصب و حتی ژنی واردیر،بو دور کی بوتون قومی خصوصیاتی آیری آیری اولان ایکی میلتین توپراغی،اقتصادی،رژیمی،اجتماعسی بیر اولسادا،آنجاق بو ایکی آیری آیری اولان میلت لری بیر میلت ائده بیلمز و سون مرحله ده هر عنصر اوز اصلینه قاییدار.
بو عنصرلین اوز اصلینه قاییتماسی باریش گون لرینده آزاراق گورمک و آنلاماق اولورسادا، آنجاق بحران و یا ساواش و انقلاب گون لری یاخشی و آیدین گورمک اولار.
فارس فرهنگی ایچینده هضم اولان غیرت سیزز تورک لر،بو فرهنگی اللی ایل اولاراق ظالمانه و استعماری بیلمه دیک لری حال دا و اوزلرین کاملاً فارسلیغا ووروب گوزدن ایتن لری ده آز بیر دقت ایله فارس قوموندان اولمادیقلاری گوزه چارپار.بو نه دن دیر؟بو،اوندان دیر کی میلٌی خصوصیات،میلی اخلاقیٌات،میلٌی روحیات،میلی ایرق لار تاپیشیرما و سفارشی دگیل لر،بلکه اوزون زمان لار،مین ایل لرجه،بو خصوصیات بیر میلتین و ائلین قانی و روحی ایله عجین اولوب و هله و یا یوز ایل دیکتاتورلار دستوری ایله قاندان و وجدان دان چیخماز.
بو دور کی توپراق وطن دن آرتیق،آنا وطن اولان همان میلی فرهنگ و میلی وجدان دیر کی جان ایله و عواطف ایله باغلی دیر.
توپراق وطن انسان دان و انسان اجباراً توپراق وطن دن آیریلارسادا،وجدان وطن،فرهنگ وطن،آداب و رسوم وطن همیشه قوجامان داغلار کیمی یئرلرینده تیتره مز دایانماقدادیر.
تهران دا و باشقا اولکه لرده اولان تورک لرین چوخو،آنا توپراق دان آیریلارسالار،حتی آذربایجانین و همدانین و چوخ لو تورک اولن یئرلرین کند و شهرلرین ده ده،آنا توپراق اولا اول میلی اخلاق و تعصب و میلی عواطیف بیلمه دیک لری اوچون همان آنا تورپاقدادا،آنا هویت دن و آنا دیلدن آیریلیب.
البته دوغرو دور کی بو اوز آنا یوردوندان،اوز میلی هویت و میلی شرفیندن ال گوتورمگین سببی،همان اللی نئچه ایل استبدا و استعماری شیو ه لرین تاثیری و نتیجه سی دیر و بیرده هر بیر جمعیتین ایچیندن،بیر نئچه عنصر زمان و مکان تاثری ایله اولا بیلر کی اصل هویتین الدن وئرسین،نئجه کی بیر یوک آلمانین،ایچیندن بیر نئچه سی قوخوموشدا اولار،آنجاق بوتون بونلار ایله بئله منظور بو دور کی آنا فرهنگ و آنا میلی هویت اولمایان و یا آنلامییان یئرده،توپراق چوخ دا موثر دگیل،آچیقجاسی بو کی روح اولمایان یئرده و میلی عواطیف و میلی شعور اولمایان محیط ده جسم دوزگون تکامل تاپا بیلمز.
Dil və adəbyyat
Təbirzli əli

سلام دوستلار

در زبات(ترکی)آذربایجانی،هر یک از دو دسته اصوات صائت و صامت،بر حسب میزان شرکت اعضای مختلف جهاز صوتی در تلفظ آنها،چند نوع گروه بندی دارند.مسئله گروه بندی اصوات بر مبنای تغییرات مخرج آوایی در هر زبان ممکن است پیش آید.ولی این مسئله در گرامر زبانهای (ترکی)آذربایجانی و منجمله زبان ترکی آذری،حائز اهمیت خاص است.
اصوات صائت و صامت در زبان(ترکی)آذربایجانی به شکل زیر گروه بندی می شوند:
الف-گروه بندی اصوات صائت
صائت ها از نظر تغییرات حاصله در حالت و وضعیت جهاز صوتی به شکل زیر گروه بندی می شوند:
1-صائت های ستبر،صائت های نازک
هنگام تلفظ صائت ها،زبان در قسمت پسین یا پیشین به طرف کام انحنا پیدا می کند.بر حسب اینکه این انحنا در قسمت پسین یا پیشین صورت گیرد،صائت ها به دو دسته ستبر و نازک و یا پسین یا پیشین تقسیم می شوند.از اصوات نه گانه صائت،چهار صوت uوoوıوa صائت های ستبر یا پسین و پنج صوت üوöوiوəوe صائت های نازک یا پیشین هستند.
2-صائت های باز،صائت های بسته
از نقطه نظر میزان باز و بسته بودن حفره دهان در موقع تلفظ،اصوات صائت به دو دسته تقسیم می شوند:صائت هائی که هنگام ادای آنها دهان با فراخی بیشتری گشوده می شود،مصوتهای باز و صائت هائی که ادای آنها گشادگی دهان کمتر باشد،مصوتهای بسته نامیده می شوند.در این تقسیم بندی صائت های öوoوəوeوa جزو صائت های باز و صائت های üوuوıوi  جزو صائت های بسته محسوب می شوند.     
3-صائت های راست،صائت های منحنی
صائت ها از نقطه نظر حالتیکه لبها به هنگام تلفظ به خود می گیرند،به دو دسته راست و منحنی تقسیم می شوند.صائت هائی که در تلفظ آنها لبها بصورت موازی باز می شوند،صائت های راست و صائت هائی که در تلفظ آنها لبها به حالت گرد در می آیند،صائت های منحنی خوانده می شوند.از این نقطه نظر صائت های iوıوəوeوa جزو مصوتهای راست و صائت های oوöوuوü جزو گروه منحنی منظور می شوند.
ب-گروه بندی صامت ها     
صامت ها از نقطه نظر طنین صوتی،مخرج آوائی و درجه تماس اعضای جهاز صوتی به شکل زیر گروه بندی می شوند:
1-صامت های طنین دار،صامت های گنگ
-اصوات طنین دار عبارتند از :
(ج-c)و(د-d)و(گ-g)و(غ-ğ)و(ژ-j)و(م-m)و(ن-n)و(ق-q)و(ر-r)و(و-v)و(ی-y)و(ز-z)
-اصوات گنگ عبارتند از:
(چ-ç)و(ف-F)و(ه-h)و(ت-t)و(پ-P)و(س-s)و(ش-ş)و(خ-x)و(ک-k)
-- در میان عده ای از اصوات این دو گروه تقارن آوائی وجود دارد.صامت های متقارن عبارتند از:
(p-b)و(c-ç)و(t-d)و(k-g)و(x-ğ)و(j-z)و(ş-s)و(f-v)
در زبان (ترکی)آذربایجانی مورد مصرف اصوات طنین دار بیش از اصوات گنگ است.
2-اصوات صامت از نظر کیفیت حدوث به طریق زیر تقسیم بندی می شوند:
-صامت های حلقی،که تنها حرف(ح-h)است. 
-صامت های پسین کامی که از التقاء قسمت پسین زبان به قسمت پسین کام تولید می شوند و عبارتند از:
(خ-x)و(ق-q)و(غ-ğ)
-صامت های میان کامی که از التقاء قسمت وسطی زبان به وسط سقف دهان تولید می شوند و عبارتند از:
(ی-غ)و(ک-k)و(گ-g)
-صامت های پیشین کامی که از التقاء نوک زبان به قسمت قدامی کام و یا بیخ دندان های فوقانی تولید می شوند.عبارتند از:
(ج-c)و(چ-ç)و(د-d)و(ژ-j)و(ل-l)و(ن-n)و(ر-r)و(س-s)و(ش-ş)و(ت-t)
-صامت های لب و دندان که از برخورد لب زیرین با دندانهای قدامی بالا تولید می شوند عباتند از (و-v)و(ف-f)
-صامت های جفت لبی که از فشار دولب بر روی یکدیگر تولید می شوند عبارتند از:
(پ p-)و(م-m)و(ب-b)
3-اصوات صامت از نظر نحوه بسته شدن مجرای صوتی در حین تکلم به گروههای زیر تقسیم بندی می شوند:
-صامت های انفجاری:
(ت-t)و(پ-p)و(ق-q)و(ک-k)و(گ-g)و(د-d)و(چ-ç)و(ج-c)و(ب-b)
-صامت های اصطکاکی:
(ز-z)و(خ-x)و(و-v)و(ش-ş)و(س-s)(ژ-j)و(ه-h)و(غ-ğ)و(ف-f)
-صامت های شبه صائت:
(ی-y)و(ر-r)و(ن-n)و(م-m)و(ل-l)
اصوات دسته آخر را بدان جهت شبه صائت می گویند که آهنگ صوتی آنها به اصوات صائت نزدیکتر است.در میان اینها صدای ی-y بیشتر از سایرین به صائت شباهت دارد.
ویژگی های صوتی کلمات در زبان(ترکی)آذربایجانی
اصوات که شرح خصوصیات و گروه بندی اجمالی آنها در فوق گذشت،با یکدیگر به ترکیب و تلفیق یافته،کلمات یا واحد های مستقل کلام را به وجود می آورند.کلمات از نظر ترکیب و امتزاج صوتی در آزادی مطلق به سر نبرده و هر کلمه مواضع آوائی خود را به طور دلبخواه بهر صوتی نمی سپارد.در ترکیب صوتی کلمات هر زبان،یک رشته مبانی و نوعی انتظام به چشم می خورد.این مبانی و نظم،اعم از اینکه برای متکلمین زبان مفروض مکشوف یا نامکشوف باشد،خود به خود رعایت می شود و ویژگی های صوتی خاص آن زبان به شمار می آید.به همین جهت هم،علاوه بر لغات اصیل هر زبان که از این ویژگی ها قهرا متابعت می کنند،لغات و کلمات بیگانه ای هم که وارد یک زبان می شوند،تا خصوصیات صوتی آن زبان را نپذیرند،به تمام معنی قبول تابعیت نمی کنند و در این نظر شناخته می شوند.
ویژگی های صوتی کلمات،علاوه بر اینکه از نظر کمیت و کیفیت در زبانهای مختلف یکسان نیستند،اشکال گوناگون آن در هر زبان نیز از نظر حدود عمل و شمول،حالت نسبی دارند.بعضی از این ویژگی ها –بطوریکه در زیر خواهیم دید-در دایره بسیار وسیعی عمل می کنند و به اصطلاح جنبه اعم دارند ولی بعضی دیگر،دایره عملکرد محدودتری دارند و به اصطلاح جنبه اخص پیدا می کنند.
مهمترین ویژگی های صوتی کلمات زبان(ترکی)آذربایجانی را می توان به شرح زیر خلاصه کرد:
1-هماهنگی و تطابق صائت ها
اصل هماهنگی و تطابق گروهی اصوات صدادار،یکی از برجسته ترین ویژگی های صوتی زبان(ترکی)آذربایجانی است.
بموجب این اصل،اصوات صائتی که در ساختمان صوتی کلمات شرکت می کنند،به نحوی از آنها با هم تقارن و تجانس گروهی دارند.این اصل یکی از خصوصیات متمایز و بارز زبانهای (ترکی)آذربایجانی بوده و منظره صوتی خاصی به این زبانها می بخشدکه السنه دیگر فاقد آن هستند.اصل هماهنگی و تجانس گروهی صائتها،تمام ساختمان کلمه،اعم از ریشه و پیوند و همچنین سلسله زنجیری پیوند ها را که ممکن است به اقتضای موقعیت کلمه در کلام به آخر آن افزوده شود،در بر می گیرد.به موجب این اصل،نخستین حرف صائت کلمه از هر گروه باشد،حروف صدادار بعدی نیز از همان گروه خواهند بود و صوت صائت غیر متجانس را در میان آن راه نخواهد بود.هماهنگی اصوات صائت به اقتضای گروه بندی اصوات صائت به ستبر و نازک و راست و منحنی،دو حالت پیدا می کند:تطابق ستبر و نازک،تطابق راست و منحنی.
الف-تطابق ستبر ونازک
تطابق ستبر و نازک که از آن به عنوان قانون عمومی تطابق نام می برند،عبارت از هماهنگی و تجانس صائت های ستبر و نازک در یک کلمه با یکدیگر است.به موجب این اصل،اصوات صدادار یک کلمه باید یا تماماًَ از نوع ستبر و یا از نوع نازک باشد.کلمه خواه در حالت بسیط باشد مانند"آیری-ayrı"(سوا)،اویون-oyon (بازی)،دلیک-dilək (آرزو)،گوز ه ل- gözəl (زیبا) و خواه در حالت ترکیبی با پیوند ها مانند آیریلیق-ayrılıq (جدایی)،اویونچی-oyunçı (بازیگر)،دیلکلریمیز-diləklərimiz (آرزوهای ما)،گوزه للیک-gözəllık (زیبائی)،این خصوصیت را حفظ می کند.
از نقطه نظر اصل هماهنگی ستبر و نازک،ریشه ها و پیوند ها در کلمات (ترکی)آذربایجانی به دو نوع ستبر صائت و نازک صائت تقسیم می شوند.منتها با در نظر گرفتن اینکه ریشه ها عناصر اصلی و ثابت کلمات بوده و ساختمان صوتی آنها در آغاز بر اساس صائت ستبر یا نازک بنیاد گردیده است،این تقسیم بندی در مورد آنها از نظر ذاتی صدق می کند.به این معنی که هر ریشه بر حسب اینکه بر اساس صائت ها ستبر یا نازک بنیاد شده باشد،بیش از یک شکل معین ندارد.ولی پیوند ها عناصر الحاقی و متغییر بوده و شکل صائت های آنها به مقتضای صائت ریشه تعیین می گردد و بدین جهت هم، هر پیوند بر حسب اینکه به ریشه ستبر یا نازک پیوند یابد،شکل صوتی ستبر یا نازک خواهد داشت.
در زبان(ترکی)آذربایجانی مانند هر زبان دیگر،علاوه بر ریشه ها و لغات اصیل،یک رشته الفاظ و کلمات دخیل نیز رایج است.الفاظ و کلمات دخیل در برابر قانون هماهنگی ستبر و نازک وضع یکسانی ندارد.یک عده از این کلمات مانند خسته،اثر،حسرت،شفق و غیره از نظر ساختمان صوتی با قانون هماهنگی مطابقت دارند.عده دیگری از کلمات دخیل،در زبان اصلی صائت های ستبر و نازک را یکجا در ترکیب صئتی خود دارند و منتها بعد از دخول در زبان(ترکی)آذربایجانی در نتیجه تبدلاتی که از نظر قبول تابعیت زبان در اصوات صائت آنها رخ داده هماهنگی صوتی پیدا کرده اند مانند(راحات)راحت،(تاماشا)تماشا،(پارچا)پارچه،(ساواد)سواد،(صاندیق)صندوق،(آدام)آدم و غیره و بالاخره عده دیگری از کلمات نیز هستند که ساختمان صوتی آنها تقریباً دست نخورده و از تاثیر قاونون هماهنگی برکنار مانده اند.در این قبیل کلمات،نوع ستبر یا نازک پیوند از روی آخرین صائت کلمه دخیل تعیین می گردد.
اصل هماهنگی ستبر و نازک که یکی از پابرجاترین قوانین زبانهای (ترکی)آذربایجانی بوده و از بارزترین ویژگی های این زبانهاست،در زبان(ترکی)آذربایجانی به نسبت سایر زبانهای همگروه،با وسعت و استحکام بیشتری اجرا می شوند.
ب-هماهنگی صائت های راست و منحنی
علاوه بر تجانس و هماهنگی ستبر و نازک،یک نوع تطابق و توالی دیگر نیز در اصوات صائت کلمات (ترکی)آذربایجانی  به چشم می خورد که مربوط به هماهنگی صائت های راست و منحنی است و از آن نیز به عنوان تطابق خاص می توان نام برد.البته این قانون از نظر قدمت و عمومیت مانند قانون هماهنگی ستبر و نازک نیست و با اینکه در زبان ادبی در حدود ریشه ها کما بیش رعایت می شده،در پیوند ها چندان مراعات نگشته و حکومت پابرجائی نداشته است و تنها بعد از آنکه گرامر زبانهای (ترکی)آذربایجانی به صورت متدیک تدوین یافته و الفبای آنها تغییر پیدا کرده،در زبان ادبی بموقع اجرا درآمده است.
به موجب این قانون در زبان(ترکی)آذربایجانی،خواه در ریشه ها و خواه در پیوند ها،بعد از صائت راست،صائتهای راست و بعد از صائتهای منحنی،تنها صائتهای منحنی و یا صائتهای راست می آیند.
به این ترتیب،قانون راست و منحنی دو شق متمایز پیدا می کند که بر طبق شق اول آن هر صائت راست به وسیله چهار صائت راست یعنی i،ı،ə،a تعقیب می شود(صائت e تنها در هجای اول کلمات)ترکی آذربایجانی ظاهر می شود و امکان نمودار شدن در هجاهای بعدی را ندارد و چون دو صوت از این چهار صوت یعنی ıوa ستبر و دو صوت دیگر یعنی iوə نازک هستند،بنابراین هر کلمه به طور مشخص روی دو راست ستبر و یا سه راست نازک بنیاد می شود.
و اما بر طبق شق دوم از این قانون در هر کلمه بعد از صائت های منحنی یعنی üوuوöوo تنها صائت های منحنی بسته یعنی uوüو یا صائت های راست iوıوeوa می آید.وقتی ستبری و نازکی اصوات هم در نظر گرفته شود،در هر کلمه صائت های منحنی ستبر،یعنی uوo به وسیله صائت های uوiوaو صائت های منحنی نازک یعنی ü و ö به وسیله üوiوə تعقیب می شوند.
نتایج حاصله از تطبیق دو قانون هماهنگی ستبر و نازک و راست و منحنی اصوات صائت را در کلمات (ترکی)آذربایجانی به شکل زیر می توان خلاصه کرد:
-اگر صائت هجای اول یکی از اصوات ı و a باشد،صائت های دیگر آن نیز از همین نوع خواهند بود.مانند:یاخین-yaxın ،یاخینلیق-yaxınlıq،یاخینلیقلاردا-yaxınlıqlarda،قیورارق-qıvraq،قیوارقلیق-qıvraqlıq،قیوارقلاشماق-qıvraqlaşmaq  
-اگر صائت هجای اول کلمه یکی از اصوات iوeَوe باشد،صائت های دیگر از نوع iوe خواهند بود.مانند:کسیک-kəsik ،کسدیرمک-kəsdirmək،کسدیریلمیش-kəsdirilmiş،یئمه ک-yemək،یئدیرتمک-yedirtmək،یئییمجییل-yeyimcil،ایستس-isti ،ایستیلیک-istilik،ایستیلشمه-istiləşmə      
-اگر صائت هجای اول کلمه یکی از اصوات uوO باشد،صائت های دیگر از نوع uوıوa خواهند بود.مانند:پوزغون-pozğun،پوزغونلاشماق-pozğunlaşmaq،اوتانماق-utanmaq،اوتاندیرماق-utandırmaq
-اگر صائت هجای اول کلمه یکی از اصوات üوö باشد،صائت های بعدی از نوع üوiوə خواهند بود.مانند:ئوپوش-öpöş،ئوپوشمک-öpöşmək،دوزتدیمک-düzətdirmək،اورک-ürək،ئورکلی-ürəkli،ئورکلنمک-ürəklənmək.
2-زبان کوتاه صائت
زبان(ترکی)آذربایجانی،در اساس زبان کوتاه صائت است.در کلمات اصیل این زبان،به استثنای موارد معدود که ناشی از رخداد های صوتی است،مصوتها اعم از اینکه راساً و به صورت منفرد و یا به حالت امتزاج با یک صامت هجا تشکیل دهند،همواره دارای شکل کوتاه متعارف هستند و تغییری که در میزان کشش صوتی آنها در مواضع مختلف کلمه روی می دهد،نامحسوس است.در میان نه صائت زبان (ترکی)آذربایجانی تنها صائت"ı"وضع خاصی دارد که در زیر جداگانه توضیح داده خواهد شد.
در زبان (ترکی)آذربایجانی،مصوتهای کشیده به مقدار قابل ملاحظه در کلمات دخیل به چشم می خورند.هر چند در قسمتی از این کلمات،صائت ها شکل کشیده خود را از دست داده و از نظر صوتی استحاله یافته اند،با وجود این،کلمات و لغاتی هستند که کشش صائت های خود را با خود دارند.
اصولا در زبانهای فارسی و عربی صائت ها از لحاظ درجه کشش با مصوتهای زبان(ترکی)آذربایجانی اختلاف فاحش دارند.بطوریکه هر گاه اصوات صدادار را در زبان فارسی شش فقره به حساب آوریم؛یعنی،َا،اِ،ا،آ،ای،او سه صوت از این شش صائت،یعنی آ،اِ،ا شکل کوتاه و سه صوت دیگر یعنی آ،او،ای شکل کشیده دارند و این فقره تقریبا با همین مشابهت در زبان عربی صدق می کند.با این فرق که در عربی سه حرف "وای"که به نام عله شناخته می شوند،چیزی جز شکل کشیده—َ،--ِ،--ُ نیستند.
این اختلاف در درجه کشش اصوات صائت زبان(ترکی)آذربایجانی با زبانهای عربی و فارسی در عیار هجاهای این زبانها مستقیما تاثیر می کند.در زبان(ترکی)آذربایجانی هجاها،اعم از اینکه راساً ا زیک صائت و یا از امتزاج صائت و صامت تشکیل شوند،عیار مساوی دارند.ولی در واحد فارسی و عربی هر گاه عیار هجاهائی را که با صائتهای کشیده مجهزند واحد حساب کنیم،درجه کشش هجاهای مصوت عادی نصف واحد خواهد بود.این موضوع به خصوص در شعر حائز اهمیت فوق العاده است.در(ترکی)آذربایجانی به لحاظ مساوی بودن عیار صوتی هجاها،قالب طبیعی شعر وزن هجا است،در صورتی که در عربی و فارسی به جهت عدم تساوی صوتی هجاها وزن شعر عروض است.
3-صائت ı
در بین نه مصوت زبان(ترکی)آذربایجانی،فقط صائت"ı"همیشه شکل کوتاهتر از متعارف دارد و به لحاظ همین نقض خود نیز،استعداد نمودار شدن به صورت های هجای مستقل در اول کلمات را ندارد و در این قبیل موارد معمولا جای خود را به صائت"i"که از لحاظ تشابه صوتی نزدیکترین مصوت است واگذار می کند.بنابراین کلماتی که هجای اول آنها از صائت "ı"تشکیل شده باشد،در زبان نگارش این صوت با نقض قانون هماهنگی صائتها جای خود را به صائت "i"می سپارد مانند اینانماق-inanmaq (باور داشتن)،ایلن-ilan (مار)این قبیل کلمات حتی اگر مانند ایلیق-ılıq (ولرم)و ایشیق-ışıq (روشن)و ایلدیریم-ıldirim (رعد)در زبان تکلم با"ı"تلفظ شوند،در زبان نگارش مطلقاً با i نوشته می شوند و به این ترتیب صائت"ı"از حق قرار گرفتن در اول کلمه محروم بوده ولی در سایر موارد با صائتهای دیگر حقوق برابر دارد.
4-صائت های e،o،ö      
بطوریکه در هماهنگی اصوات صائت اشاره رفت،صوت e از گروه اصوات صائت راست و اصوات öوo از گروه صائت های منحنی،تنها در هجای اول کلمات(ترکی)آذربایجانی بکار می روند و امکان شرکت در هجاهای بعدی را ندارند و با اینکه صوت o در موارد چندی به کمک حرف وَِِِِِ-vَ در هجای دوم کلماتی مانند آلو-alov(الو)،بوخوو-buxov(پایبند)،بوزوو-buzov(گوساله)،قاشوو-gaşov(قشو)و غیره شرکت می کند،این امر ناشی از رخدادهای صوتی بوده و به غیر از موارد معدود فوق،هر کلمه ای که در هجای بعدی آن یکی از این حروف باشد،مسلماً جزو کلمات دخیل خواهد بود.
شرکت نداشتن سه صائت بالا در هجاهای اول،قهراً آنها را از شرکت در پیوند ها نیز محروم می سازد و بنابراین در ترکیب پیوند ها نیز نشانی از آنها دیده نمی شود.
ه-صائت ترکیبی
صائت ترکیبی یا دیفتونگ آوائی است که از امتزاج و وحدت دو صوت صدادار حاصل می شود.صائت ترکیبی که در بعضی از زبانها مانند انگلیسی و فرانسه به مقدار زیاد رایج است،در زبان(ترکی)آذربایجانی بجز در بعضی از شیوه های محلی به چشم نمی خورند.صائت ترکیبی،از همجواری دو صائت در یک هجا به وجود می آید.صائت هائی که در کلمه به پهلو قرار می گیرند،هنگام تلفظ در آغاز صدای صائت اولی و سپس صدای صائت دومی را به خود می گیرند و بنابراین حکم صدای واحدی را پیدا می کنند و در ترکیب کلمه نیز نقش صائت تکی را به عهده می کشند.
علت رایج نبودن صائت ترکیبی در زبان(ترکی)آذربایجانی بدان جهت است که در این زبانها هر هجا تنها یک صائت می تواند داشته باشد و دیگر اینکه در دو هجای همجوار یک کلمه نیز دو صائت پهلو به پهلو قرار نمی گیرند و هرگاه در مواردی مثلا در محل الحاق پیوند ها به ریشه ها چنین حالتی رخ دهد،معمولا با دخالت صوت صامتی میان این دو صائت فاصله ایجاد می شود.خلاصه اینکه در زبان(ترکی)آذربایجانی صائت ترکیبی وجود ندارد و هر گاه کلماتی با این حالت پیدا شوند،مسلماً جزو کلمات دخیل خواهند بود.
6-صامت دوقلو(مشدد)
منظور از صامت دوقلو،پهلو به پهلو قرار گرفتن دو صامت همجنس است.حالت جمع آمدن دو صامت در یک رشته از زبانها رایج بوده و از جمله در کلمات زبان عربی معمولا بصورت ادغام حرف اول در حرف ثانی و تشدید حرف دوم انجام می شود.صامت های دوقلو در ریشه های کلمات(ترکی)آذربایجانی تنها در تعداد محدودی از کلمات مانند اللی-əlli (پنجاه)،bəlli(آشکار)،سککیز(cəkkiz)،دوققوز-doqquz(نه) و غیره به چشم می خورد که عموما ناشی از رخدادهای صوتی است.به غیر از این موارد استثنا که تعداد آنها نیز بسیار اندک است،هر کلمه ای که در ریشه خود صامت دوقلو داشته باشد،مسلماً از کلمات دخیل است.ضمناً در برخی از کلمات پیوندی وقتی صامت آخر ریشه با صامت اول پیوند از یک جنس باشد صامت دوقلو ایجاد می شود.مانند اممه مک-əmmək (مکیدن)،یئللر-yellər(بادها)،سئللر –sellər(سیل ها)       
صامت دوقلو در نگارش به صورت دو حرف نشان داده می شوند. 
7-ویژگی های مربوط به صامت های ق-q،غ-ğ،خ-x،ک-k،گ-g،ی-y
در کلمات زبان (ترکی) آذربایجانی علاوه بر هماهنگی گروهی صائت ها هماهنگیهائی نیز در یک رشته از کلمات(ترکی)آذربایجانی مابین صائت ها و برخی از صامت ها از یک طرف و یمان گروههای مختلف صامت ها از طرف دیگر به چشم می خورند که از این میان ویژگی های مربوط به صامت های پسین کامی یعنی ق،غ،خ،ک،گ،ی در خور دقت است.
از اصوات فوق ق،غ،خ در کلمات اصیل معمولا به همراه صائت های ستبر و "ک"و"گ" با صائت های نازک بکار می روند و تنها صامت"ی"استعداد شرکت با دو گروه صائت را دارد.
علاوه بر خصوصیت فوق این اصوات ویژگی های دیگری نیز به شرح زیر دارند:
-صوت "ق" در اول و وسط تمام کلمات و همچنین در آخر کلمات چند هجائی می آید ولی در آخر کلمات تک هجائی نمی آید و ضمناً این حرف در آخر کلمات چند هجائی وقتی با صوت صائت روبرو شود،تبدیل به "غ" می گردد.مانند:یارپاق-یارپاغین yarpağın-yarpağ،اوشاق-اوشاغا uşağa -uşaq  
-صوت"غ" در اول کلمات به طور کلی و همچنین چند هجائی نمی آید و تنها در وسط کلمات چند هجائی و آخر کلمات تک هجائی می آید.مانند:بوغاز-boğaz،ساغلام-sağlam،آغ-ağ و داغ-dağ ودر آن عده از کلمات دخیل که با حرف "غ" آغاز می شوند.مانند:غم،غنی،غزل و امثال آن،حرف"غ"در تکلم و نگارش به "ق"تبدیل می شود.
-صوت "خ" در اول و وسط کلمات چند هجائی و در آخر کلمات تک هجائی نوشته می شود.مانند:خیرتدک—xırtdək(حلقوم) و توخوماق—toxumaq(بافتن) وچوخ--çox (بسیار) و باخbax(نگاه).ولی در آخر کلمات چند هجائی نمی آید و بنابراین آنچه از این نوع کلمات در لهجه ها و شیوه های مختلف زبان تکلم به صورت"خ-x"ختم می شود،در زبان نگارش هر گاه صائت قبل از آن ستبر باشد به صورت "ق" و اگر نازک باشد به شکل"ک"نوشته می شود.مانند:آلماخ—آلماق(خریدن)  -almaq--almaxبیلماخ-بیلمک(دانستن)bilmək-bilməx
-صوت"ک" در آخر کلمات چند هجائی وقتی با صوت صائت روبرو شود،تبدیل به"ی" می گردد.مانند:سوموک-سومویه(استخوان-به استخوان)sümüyə-sümük و اینه ک –اینه یی (گاو –گاو را)inəyi-inək
تانری آمانیندا

سلام دوستلار...

برای نشان دادن اصوات رایج زبان(ترکی)آذربایجانی درنگارش، حداقل به سی دو حرف و یک علامت احتساج است.اینک در پایین اشکال حروف لاتینی را که برای نمایاندن هر یک از اصوات در این مقاله بکار رفته است،با مثالهایی که آهنگ صوتی هر صدا را معین کند،می آوریم:
شکل و نام حروف مثال
آ---a (اسب)آت—at
 (سنگ)داش—daş
ب--b (خالی)بوش—boş
ج--c (ظرف)قاب—qab
 (تلخ)آجی—acı
 (دیر)گئج—gec
چ--ç (بسیار) چوخ—çox
 (گیسو)ساچ—saç
د--d (زبان)دیل—dil
(نام)آد--ad
-َ-،اَ—ə (دست)ال—əl
 (شتر)دوه—dəvə
--ِ،اِ e (خانه)ائو—ev
(-باد)ئیل yel
ف--f (-طوفان و آشوب)فیرتاناfırtana
گ--g (چشم)گوز—göz
(دانش)بیلگی--bilgi
غ-ğ (کوه)داغ—dağ
(درد)آغری--ağrı
ح،ه-h (کجا)هارا—hara
(حاکم)حاکم—hakim
ای--i (گرما)ایستی—isti
(دندان)دیش--diş
ئی--ı (زمستان)قیش—    qış
(نزدیک)یاخین--yaxın
ژ--j (اژدها)اژدها--əjdəhə
ک--k (نارس)کال—kal
(کشت)اکین--əkin
--ل l (لخت)لوت—lüt
(سیب)آلما--alma
م--m (--انبر)ماشا maşa
(--کمک)یاردیم yardım
-- ن n (ده)اون –on       
(مادر)آنا  --ana
--،ا--o (--آتش) ادod
(-پایان)سون son
--ئو ö (پیش)ئون –ön
(چرم)گون  --gön
--پ p (- سهم)پای  pay
)- بوسه)ئوپوش öpüş
ق - q (خون) قان—qan
(-- پا)آیاق ayaq
-- ر r (--لاغر)آریق  arıq
)--روان)آخار  axar
ص،ث،س -s (بهره)ثمر  səmər
(شیر)سود—süd
(صاف)صاف—saf
--ش ş (--ترکه)شوو şüv
(--آشنا)تانیش tanış
-ت،ط t (عرق)تر—tər
(دانشجو)طلبه –tələbə
--- او u (--کودک)اوشاق uşaq
او کشیده--ü (چهره)اوز –üz
(تبسم)گولوش – güıüş
-- و v (-- ثروتمند)وارلی varlı
(--الو)آلوو  alov
خ--x (-جریان)آخیش     axış
(تیر)اوخ – ox
ی -- y (یاستی)—پهن yastı
(-تکیه گاه)دایاق dayaq
ز-ظ،ض،ذ،z (-نوشته)یازی yazı
(ضربه) ضربه zərbə
(پیروزی) ظفر zəfər
بجای همزه و ع ساکن در کلمات دخیل –' تاثیر tə'sir
نعمت – ne'mət
 
اصوات صائت،اصوات صامت
اصوات رایج در زبان(ترکی)آذربایجانی مانند اصوات زبانهای دیگر به دو دسته صدادار(صائت)و بی صدا(صامت) تقسیم می شوند.
الف – اصوات صائت:
اصواتی هستند که هنگام تلفظ آنها جریان هوا بدون برخورد با هیچ مانعی از جهاز صوتی خارج می شود.در حین ادای این اصوات،مجرای صوتی کاملا باز بوده وتنها میزان باز و بسته بودن نسبی آن فرق می کند.در تلفظ اصوات صدادار،زبان و لبها حالات مختلفی به خود می گیرند.زبان در بیخ و وسط و نوک انحنا و برآمدگی پیدا می کند و لبها شکل افقی یا گرد به خود می گیرند.ولی هیچیک از این تغییرات،مسیر مجرای صوتی را مسدود نمی کند و جریان هوا براحتی از آن خارج می شود.از تغییراتی که در وضع زبان و لبها و حفره دهان ایجاد می شود،انواع اصوات صدادار تعیین می گردند.
از مجموع اصوات زبان(ترکی)آذربایجانی،نه حرف زیر صدادار هستند:
aوoوeوəوiوıوöوuوü  
به این ترتیب زبان(ترکی)آذربایجانی،از نظر تعداد اصوات حروف صائت از زبانهای پر مایه بشمار می رود.
ب-اصوات صامت:
 پس از کسر نه صوت بالا از مجموع اصوات،بقیه یعنی 23 صوت دیگر جزو اصوات بی صدا هستند.
اصوات بی صدا آواهایی هستند که در تلفظ آنها جریان هوایی که از جهاز صوتی خارج می شود،در مسیر خود به مانع برمی خورد.این موانع به صورت تنگ شدن مجرای صوتی،برخورد و تماس نوک زبان به قسمتهای مختلف سقف دهان و یا بیخ دندانها،باز و بسته شدن لبها و از این قبیل رخ می دهد و همین تغییرات انواع اصوات بی صدا را مشخص می سازد.
در هر زبان،تعداد اصوات صامت بر اصوات صائت فزونی دارد.ولی اصوات صائت از نظر سهولت و عدم ممانعتی که در جریان تلفظ آنها وجود دارد،از جهات چندی متمایز هستند.مهمترین این جهات تمایز به قرار زیر است:
اولاً-اصوات صائت،در تلفیق کلمات و واحد های کلام،نقش عناصر ترکیب دهنده را ایفا می کنند.یعنی بدون دخالت و پا در میانی آنها اصوات صامت راساً توانایی تلفیق و امتزاج با یکدیگر را ندارند.مثلا در کلمه باریش-barış (آشتی)اگر دخالت صائت های ı وa نباشد،صامتهای موجود به صورت بَ-ر-شَ و در کلمه یوخسول-yoxsul (بی چیز)هر گاه oوu نباشند،بقیه اصوات به شکل یَ-خ-س-لَ به تلفظ در می آیند.
ثانیاً-اصوات صائت می توانند راساً و بطور مستقیم هجا تشکیل دهند.در صورتیکه اصوات صامت از این مزیت بی نصیب اند و برای اینکه بتوانند هجا تشکیل دهند،حتماً باید با صائت تلفیق شوند.
ثالثاً-اصوات صائت به لحاظ آزاد بودن مجرای صوتی در تلفظ آنها،می توانند به نحو دلخواه کشش پیدا کنند.بدین جهت،این دسته از اصوات علاوه بر اینکه در زبانهای مختلف درجات کشش متفاوت دارند،در هر یک از زبانها نیز ممکن است هر صائت،هم شکل کوتاه و هم شکل کشیده داشته باشد.در حالیکه صامت ها از این جنبه نیز عاری هستند.
تانری آمانیندا

سلام دوستلار...

                                           مبحث اصوات
اصوات
کلام که برای برای بیان مقاصد و اندیشه ها در کار است،از تلفیق کلمات موجود می آید و کلمات از ترکیب اصوات تشکیل می شوند صوت یا آوا که در عرف زبان شناسی از آن به عنوان فونم نام می برند،به معنی صوت بطور مطلق نبوده،بلکه به صدایی اطلاق می شود که با کیفیت و آهنگی خاص،به هنگام سخن گفتن،از جهاز صوتی انسان خارج می شود.
بنابراین،اصوات عناصر بسیطی هستند که در حکم مصالح اولیه و ابزار اصلی کلام بوده و بی آنکه به خودی خود دارای معنی و مفهومی باشند،ندرتا به تنهائی و عموما به صورت ترکیب و تلفیق اشکالی به وجود می آورند که دارای معنی یا وظیفه مشخص در کلام بوده و کلمه را خوانده می شوند.
قدرت جهاز صوتی انسان در ایجاد اصوات محدود بوده و از این لحاظ تعداد اصواتی که در زبانهای مختلف به کار می رود محدود و مشخص و در قسمت عمده مشابه می باشد.تعداد اصوات رایج در اکثریت بزرگ زبانهای امروزه رقمی است مابین 25 الی 35.
در واقع،آنچه که زبانهای ملل و اقوام مختلف را از هم متمایز می کند،اختلاف در تعداد و انواع اصوات نبوده بلکه اختلاف در اشکال و معانی کلمات است.با وجود این،هر زبانی ممکن است آواهای ویژه خود را نیز داشته باشد که خاص همان زبان بوده و در زبان یا زبانهای دیگر در کار نباشد.از این لحاظ وقتی زبان کلمات و لغاتی را از یک زبان بیگانه می پذیرد که خود یک یا چند صوت را آن را فاقد است،ناگریز آوا یا آواهای ناآشنا را به اصوات قریب المخرجی تبدیل می کند که خود در اختیار دارد.
حروف - الفبا          
اصوات عناصر و ابزار اصلی زبان تکلم هستند.برای نمایاندن آواها در زبان نگارش،علامات و اشاراتی به کار می رود که حروف خوانده می شوند.حروف در واقع اشکال ثبت و ضبط زبان هستند.مجموعه حروف یک زبان را که به ترتیب خاصی تنظیم می شود،الفبای آن زبان می خوانند.از همین مختصر،می توان نتیجه گرفت که در هر زبان اصوات جنبه طبیعی و ذاتی داشته،ولی حروف جنیه اعتباری و قراردادی دارند.بعبارت دیگر،اصوات زبان را بصورت خلق الساعه نمی توان تغییر و تبدل نمود،و چنین امری در درجه اول مستلزم گرایش طبیعی و سیر تاریخی کما بیش طولانی خود زبان و درجه دوم آمیزش و تاثیر متقابل زبان با زبانهای دیگر خواهد بود.ولی برای هر زبان ممکن است در ادوار مختلف الفباهایی با اشکال و اسلوب و گرافیک های مختلف بکار رود.
الفباهایی که امروزه مورد استفاده ملل و اقوام مختلف هستند و از آنها به غلط یا صحیح،عموما به عنوان الفبای ملی نام می برند،غالبا اقتباسی و تقلیدی است و اگر غیر از این می بود،می بایست اکثر ملل و اقوام حالا هم در کتابت از همان اشکال و حروف هیروگلیف و میخی و سانسکریت استفاده می کردند.
اساسا،تکیه بر روی جنبه ملی الفبا،و تلاش بر بزرگ جلوه دادن ارزش تاریخی آن در حفظ سنن ملی و مدنی و عدم توجه به ناسازگاری و ناهماهنگی آن با اصوات و قوانین طبیعی زبان به منزله فراموش کردن و نادیده گرفتن نقش فرهنگی و اجتماعی الفباست.
باید بر این نکته توجه داشت که همچنان که اصواب ابزار زبان تکلم هستند،حروف و الفبا نیز قبل از هر چیز،ابزار زبان نگارش محسوب می گردند.بنابراین،بهترین و کاملترین الفبا برای زبان مفروض الفبایی خواهد بود که در برابر هر صوت از زبان تکلم،علامت و گرافیک مشخص داشته و با ساختمان طبیعی زبان هماهنگ باشد،تا بتواند کلمات و عبارات و جملات را آنچنانکه از دهان خارج می شود،ضبط کند.
البته،هیچ الفبایی را نمی توان سراغ کرد که بتواند هنگام نگارش اصوات را به طور صد در صد منعکس کند.ولی اصالت نسبی الفبا در آن خواهد بود که در این فاصله را در حداقل نگاه دارد.الفبا های موجود در روی زمین از نظر درجه نسبی نزدیکی و هماهنگی با اصوات و موازین زبانها در یک سطح نیستند،بعضی از الفباها مثلا الفبای زبان ارمنی و تا حدود زیادی الفباهای زبان روسی و آلمانی با اصوات این زبانها هماهنگی نزدیکی دارند.در بعضی دیگر،از جمله زبانهای انگلیسی و فرانسه شکل لفظی کلمات با شکل املایی آنها فرق کلی پیدا می کند.در این زبانها کلمات یک شکل نگارش و یک شکل تلفظ دارند.حروف در موارد زیادی صدای اصلی خود را از دست میدهند و صدای دیگری را بیان می کنند و یا اساسا به تلفظ در نمی آیند.برای درست نوشتن این زبانها باید شکل املایی خاص هر کلمه را جداگانه فرا گرفت.
مشکل عدم هم آهنگی اصوات با حروف در الفبای فارسی،از جهت دیگری خودنمایی می کند و آن وجود حروفی است که در زبان فارسی مخرج آوایی نداشته و بهمراه کلمات عربی وارد زبان گشته اند.البته این حروف در زبان عربی هر یک مخرج آوایی ویژه خود را دارند و بنابراین،تکلیف گوینده و شنونده و خواننده و نویسنده در گفتن و شنیدن و خواندن و نوشتن آنها روشن است.ولی این حروف،همانطور که در بالا اشاره شد،در زبان فارسی مخرج صوتی خود را از دست داده و با مخرج صوتی مشابهی که در زبان فارسی دارد،ادا می شوند و به این ترتیب،اگر در زبانهایی از نوع انگلیسی و فرانسه،یک حرف نماینده چند صدا می باشد،در زبان فارسی،بعلت وجود اصوات دخیل،عکس این حالت رخ می دهد.یعنی یک صدا معرف چند حرف می گردد و تعیین و تشخیص موضع حروف مشابه در کلمات منوط بر این است که شخص اشتقاق و ریشه کلمات را بداند.به عبارت روشنتر،درست نوشتن زبان فارسی مستلزم این است که شخص بر کلیات دستور زبان عربی نیز آگاهی داشته باشد.
زبان (ترکی) آذربایجانی و الفبای فارسی          
الفبای موجود فارسی،که رسم الخط آن به علاوه هشت فرزند ناتنی از عربی گرفته شده است،برای نوشتن زبان(ترکی)آذربایجانی ناقص و نارسا است.این الفبا،همان مشکلات و نارساییهایی را که از قبیل تشابه شکلی حروف،خارج بودن حرکات از متن حروف،وجود حروف متحد المخرج و مختلف الشکل،دگرگونی شکل و آوای حروف در مواضع مختلف کلمه،تقسیم حروف به متصل و منفصل،نقطه دار و بی نقطه و غیر ذلک در نگارش زبان فارسی دارد و اینجا از کثرت وضوح نیازی به توضیح مجدد آنها نیست؛در نگارش زبان(ترکی)آذربایجانی نیز،همان اشکالات و نارسائی ها به علاوه مشکلات دیگری که ناشی از خصوصیات و قواعد خاص این زبان است،به میان می آورد.
نا هماهنگی میان حروف فارسی و خصوصیات و قواعد صوتی زبان(ترکی )آذربایجانی به پایه ایست که کار کسانی را که از دیر باز کوشیده اند قواعدی برای نگارش این زبان با رسم الخط فارسی پیدا کنند،با عدم موفقیت روبرو ساخته است.از میان علل اخصیکه باعث دشواری نوشتن زبان(ترکی)آذربایجانی با حروف فارسی می شود،می توان از دو مورد اساسی زیر نام برد:
1-بطوریکه در مبحث اصوات ملاحظه خواهید کرد،تعداد اصوات صائت در زبان (ترکی)آذربایجانی بیشتر از اصوات صائت زبان فارسی است و لااقل سه صائت مستقل،یعنی Ü، ö،    i در زبان (ترکی )آذربایجانی هست که نشان دادن  آن در نگارش با الفبای فارسی بسیار دشوار و اشتباه انگیز است.مثلا ما مفهوم کلمه های {آرد}،{جلو} و {ده}را در (ترکی) آذربایجانی ناگزیریم بشکل{اون}بنویسسم.در صورتیکه با الفبای صوتی املای این سه کلمه بترتیب {آرد-un}،{جلو-ön}،{ده-on}است و یا مدول کلمات {نمک}،{راست}و{صبر کن}بصورت{دوز}نوشته می شود که اشکال صوتی آنها{نمک-duz}،{راست-düz}و{صبر کن-döz}خواهد بود.
2-زبان (ترکی)آذربایجانی قوانین صوتی خاص خود را دارد و کلماتی را که از زبانهای دیگر می پذیرد،مشمول همین قوانین می گرداند.کلمات{بهار}،{متاع}،{اشتباه}و{طایفه}در (ترکی)آذربایجانی بشکل{باهار-bahar}،{ماتاه-matah}،{ایشتیباه-iştibah}و{طایفا-tayfa} تلفظ می شوند.حال اگر ما هنگام نگارش مقید به حفظ املای کلمه باشیم-همچنانکه چنین قیدی در نوشتن کلمات عربی رایج در زبان فارسی وجود دارد-قوانین فونتیک زبان را نقض کرده ایم و اگر هر کلمه ر ابشکلی که تلفظ می شود بنویسیم،به قول فقهای لغت،مرتکب غلط فاحشی گشته ایم.
با توجه بر همین مشکلات و نارساییهاست که ملل و اقوام ترک زبان که مدتها در نگارش از الفبای عربی استفاده می کردند؛در نیمه اول قرن حاضر،بتدریج الفباهای خود را تغییر دادند و اکنون در ترکیه الفبایی بر اساس گرافیک لاتین و در جمهوری های ترک زبان شوروی الفبایی بر اساس گافیک اسلاو رایج گردیده(این متن در سال 1358 چاپ گردیده است-توضیح نیسگسل)و مشکل ناهماهنگی الفبا و اصوات از میان برداشته شده است.
تانری امانیندا

سلام لار عزیز دیلداشلاریم.

سلام رفقا.

درباره ویژگی های عمومی زبانهای ترکی 
منظور از ویژگی های عمومی،آن دسته از جنبه ها و خصوصیهاست که بطور مشترک در ساختمان لفظی و گرامری زبانهائی که از یک اصل و ریشه منشعب گشته و قهرا اعضای یک گروه خویشاوند محسوب می شوند،خودنمائی میکند.بررسی و ارزیابی این ویژگی ها،یکی از مسائل اساسی گرامر تطبیقی است و در عین حال جنبه های مترادف و متباین یک گروه خویشاوند را با گروه دیگر مشخص می سازد.
ویژگی های عمومی موجود در زبان های ترکی را می توان به شکل زیر خلاصه کرد:
الف-جنبه التصاقی یا پیوندی
اولین خصوصیت بارز و چشمگیری که در ترکیب  ساختمانی کلمات و الفاظ زبانهای ترکی به نظر می رسد،جنبه التصاقی یا پیوندی این زبانهاست.
زبانهای شناخته روی زمین از نقطه نظر شکل ساختمانی کلمات و الفاظ به سه دسته تقسیم می شوند:
زبانهای تک هجائی،زبانهای التصاقی یا پیوندی و زبانهای تحلیلی.
در زبانهای تک هجائی،کلمات از یک هجا به وجود می آیند و جمله از تسلسل یک رشته کلمات تک هجائی تشکیل می شوند و معنی آن در همان رشته تسلسل کلمات مفهوم می گردد.جریان تصریف و حالت پذیری که در زبانهای دیگر به صورت افزودن پسوند و پیشوند و میان وند بر ریشه کلمات حاصل می شوند،در زبانهای تک هجائی وجود ندارند.در این دسته از زبانها کلمات اصولا فاقد جنبه و استعداد ترکیب و تصرف هستند و جریان حالت پذیری در این زبانها با دخالت کلمه دیگر عملی می گردد.زبانهای چینی و تبتی و ژاپنی جزو این دسته زبانها هستند.
در زبانهای التصاقی یا پیوندی،علاوه بر ریشه کلمات که از یک یا چند هجا تشکیل می یابند،ادات پیوندی وجود دارد.این پیوند ها در زبان دو وظیفه مشخص انجام می دهند:یک دسته از آنها با پیوستن به آخر ریشه ها کلماتی با مفاهیم مستقل و جداگانه به وجود می آورند و بدینوسیله بر میزان ذخیره کلمات بر زبان می افزایند و دسته دیگر،ضمن الحاق به آخر کلمات و الفاظ تصریف و حالت پذیری آنها را در کلام میسر می سازند.در این دسته از زبانها ممکن است پیشوندی یا پسوندی باشند.یعنی امکان دارد پیوند ها به اول یا آخر ریشه ها الحاق شوند.یعنی امکان دارد پیوندها به اول یا آخر ریشه ها الحاق شوند.زبانهای اورال-آلتای و از آن میان زبانهای گروه ترکی،منجمله زبان(ترکی)آذربایجانی جزو زبانهای التصاقی پسوندی هستند.یعنی در این گروه زبانها پیوند ها عموما به آخر ریشه ها و کلمات افزوده می شوند.
زبانهای تحلیلی نیز از الحاق پسوند ها و پیشوند ها به اول یا آخر ریشه های یک یا چند هجائی تشکیل می شنود.منتها در جریان ترکیب و تصرف غالبا در ساختمان خود ریشه نیز دگرگونی نهائی روی می دهد.بعضا صوت یا اصواتی در داخل ریشه برای خود جا باز می کنند و در مواردی نیز شکل اولیه کلمه از هم گسسته و چوب بست آن فرو می ریزد.در بعضی از زبانها این در هم ریختگی به یک دگرگونی کامل مبدل می شود و هیچ اثر و نشانه ای از ریشه اصلی به جای نمی ماند.زبانهای هند و اروپائی و زبانهای سامی و از این میان زبانهای فارسی و عربی جزو این دسته از زبانها هستند.
البته،بطوریکه در بالا نیز اشاره رفت،در این نوع زبانها تغییرات و دگرگونیهای حاصله یکسان و همانند نبوده و در زبان بصورت خاصی نمودار می شود.مثلا در زبان فارسی ریشه اسامی عموما تغییر پیدا نمی کند و اسم تصریف نمی شود،در عوض ریشه های فعلی به صور مختلف دگرگون می شوند در حالیکه در عربی ریشه های افعال و اسما هر دو دچار تبدلات می گردند.
ب-توالی پیوندها              
یکی دیگر از جنبه های تمایز ترکی،اصل توالی منطقی پیوند ها در این زبانهاست.به موجب این اصل،در زبانهای ترکی از انواع پیوند ها آنچه وظیفه ماهوی داشته و در معنی خود کلمه ایجاد تصرف کند،در فاصله نزدیکتر به ریشه و آنچه نقش خارجی داشته و برای ایجاد همبستگی میان اجزای مختلف کلام به کار رود،در فاصله دورتری از ریشه قرار می گیرد.
بطوریکه در فصل ساختمان شکلی کلمات خواهیم دید،در زبانهای ترکی،پیوند ها به دو نوع عمده توصیفی قسمت می شوند.پیوند ها ی توصیفی به لحاظ اینکه نقش خود در داخل کلمه و در زمینه توصیفی جدید بخشیدن بر آن ایفا می کنند،از پیوند های تصریفی که وظیفه ارتباط کلمه را با سایر اجزای کلام فراهم می سازند،بر ریشه نزدیکترند.مسئله توالی پیوند ها به حدود ریشه های توصیفی محدود نمانده در میان اشکال هر یک از این دو نوع نیز رعایت می شوند.
ج-هماهنگی اصوات
خصوصیات بارز دیگر زبانهای ترکی،هماهنگی و تطابق گروهی اصوات در این دسته از زبانهاست.اصوات یا آواها در زبان بعنوان عناصر بسیط تشکیل دهنده کلام دارای اهمیت و نقش اساسی هستند ولی چیزیکه هست،اصوات در تشکیل کلمات و کلمات در انتخاب اصوات آزادی مطلق ندارند و هر کلمه نمی تواند مواضع صوتی خود را دلبخواهی بهر صوتی بسپارد در نتیجه در زبانهای هر گروه،غالبا وجود یک نوع نظم و ترتیب و انظباط آوائی به چشم می خورد که از آن بنام ویژگی های صوتی آن گروه نام می برند و معمولا هر تغییر و تبدل صوتی در زبان از این نظم و ترتیب پیروی می کند.این امر در زبانهای ترکی بشکل هماهنگی گروهی اصوات تظاهر می کند که از جنبه های خاص این زبان بوده و منظره صوتی ویژه ای به کلمات و الفاظ آنها می بخشد.
د-کوتاهی صائت ها
خصوصیت عمومی دیگر زبانهای ترکی،کشدار نبودن اصوات صائت رایج در این زبانهاست.منظور از کوتاه یا کشیده بودن یک صائت،فرق بین فاصله زمانی ما بین شروع و پایان تلفظ آن است.به عبارت دیگر،وقتی یک صائت بشکل انفجاری از حنجره خارج شود،شکل کوتاه یا کشیده آنرا خواهد داشت.اصوات صائت در هر زبان ممکن است از نوع کوتاه یا کشیده و یا ترکیبی از این دو باشند و حتی امکان دارد یک یا چند صائت در یک زبان واجد هر دو شکل کوتاه و کشیده آن باشند.زبانهای ترکی از نظر عمومی زبانهای کوتاه صائت به شمار می روند و با اینکه در برخی از کلمات اصیل به علت رخدادهای صوتی و همچنین در یک رشته از لغات دخیل به اشکال کشیده صائتها می توان بر خورد،با وجود این،خصوصیت کوتاهی صائتها از وجود تمایز این زبانها بوده و یکی از لوازم بومی شدن لغات بیگانه این است که صائت های کشیده آنها به صائت های کوتاه و متعارف تبدیل شوند.
ه-نبودن علامت جنس.
زبانهای ترکی، از نوع زبانهای فاقد علامت جنس و حرف تعریف هستند.منظور از جنس در هر زبان تمایز شکلی اسامی مذکر و مونث از یکدیگر است.در گروهی از زبانها،اسامی به دو نوع مذکر و مونث تقسیم می شوند و در برخی از آنها حالت خنثی نیز وجود دارد.تعیین جنسیت کلمات در این نوع زبانها معمولا با افزودن پسوند یا پیشوند های مخصوص جنس به آخر یا اول کلمات و یا با آوردن حرف تعریف در جلو اسامی مشخص میگردد.در زبانهای ترکی جنسیت گرامری وجود نداشته و جنس هر اسم از مدول آن معلوم می شود.       
و-تنوع و نظم افعال
زبانهای ترکی از نظر وسعت و تنوع افعال از زبانهای غنی محسوب می شوند.در این زبانها افعال حالت انعطاف و استعداد فوق العاده ای به تصریف و پذیرش و مفاهیم و متنوع ابراز می دارند.جالب اینجاست که این انعطاف پذیری عموما مبتنی بر نظم و قاعده می باشد به طوری که زبانهای ترکی از نظر تصریف افعال از باقاعده ترین زبانها محسوب می گردند.
زبانهای وابسته به یک گروه خویشاوند،ضمن دارا بودن جنبه ها  و ویژگی های عمومی مشترک هر یک ویژگی های خاص خود را نیز دارند.این ویژگی ها که در حقیقت جهات و جنبه های متفاوت یک زبان از سایر زبانهای هم گروه می باشند،در تمام ساختمان زبان از اصوات بسیط گرفته تا جملات مرکب می تواند خود نمائی کند.ویژگی های خصوصی هر زبان را که در جریان تحول تاریخی زبان و تحت تاثیر مجموعه عوامل بوجود می آیند قبل از هر چیز باید در گرایش و تمایل طبیعی خود زبان جستجو کرد.نسبت دادن دگرگونی های تاریخی زبان صرفا به تاثیر عوامل خارجی و نادیده گرفتن گرایش طبیعی زبان به معنی دست کم گرفتن خصلت دینامیکی زبان بوده و بیش از آنکه مارا به نتایج درست و منطقی هدایت کند به استنتاجات اشتباه آمیز غیر عملی می کشاند.
به عنوان مثال می توان یادآور شد که اصوات((خ)) و ((ق)) از اصواتی هستند که بطور فعال در کلمات زبان(ترکی)آذربایجانی شرکت می کنند ولی این حرف در ترکی ترکیه مخرج آوائی ندارند.حال اگر چنین تصور کنیم که این مخارج صوتی در آذربایجانی صرفا در نتیجه مجاورت با این یا آن زبان ایجاد شده نظر خطائی را توجیه کرده ایم.
توضیح ویژگی های خصوصی هر زبان وقتی به شکل بر جسته نمایان می شود که بر اساس مقایسه و تطبیق انجام گیرد.به این معنی که زبان مورد نظر با یک یا چند زبانهای هم گروه سنجیده شود تا در ضمن ویژگی های اخص آن بهتر نمایان گردد.
بعد از اشاره به ویژگی های عمومی زبانهای ترکی،جا داشت به مواردی از ویژگی های اخص زبان(ترکی)آذربایجانی نیز اشاره می رفت.ولی چون طرح این موضوع ما را براه دوری از مقایسه و تطبیق می کشاند و از مقصد اصلی منحرف می سازد بهتر آنکه به فرصت فراختر و موقعیت مناسبتری موکول گردد.

سلام لار عزیز دوستلاریم...

زبان گفتار-زبان نگارش     
هر زبان به مثابه عامل الفت و وسیله تفاهم مابین افراد اجتماع،معمولا دوجناح متمایز دارد.به عبارت دیگر،انسانها برای تفهیم احساس و اندیشه و مقصد خود،معمولا از دو طریق استفاده می کنند:یکی طریق سخن گفتن،که از آن به عنوان زبان گفتار یا محاوره می توان نام برد و دیگری از راه نوشتن،که به آن نیز زبان نگارش یا کتابت می توان نام داد.با این ترتیب هر زبان،به مثابه عامل الفت اجتماعی،دو جناح متمایز پیدا می کند.یکی زبان گفتار و دیگری نگارش.البته باید متذکر بود که این دو گانه گی میان زبان گفتار و نگارش جنبه نسبی داشته و تنها از لحاظ حدود و نحوه عمل آنها در نظر است و گرنه هر زبان نگارش در اصل یک زبان گفتار به وجود آمده الزاما متکی به آن است.
زبان گفتار یا زبان محاوره،همان زبانی است که اجماع مردم در محاورات و مکالمات روزمره خود به کار میبرند.زبان تکلم هر قوم زبان طبیعی آن قوم است و به همین لحاظ از آن به عنوان زبان مادری و زبان خلق نیز نام برده می شود.زبان تکلم،به حکم قوانین ذاتی و به اقتضای شرایط تاریخی در ادوار مختلف تاریخ میان شاخه های مختلف یک قوم و ساکنان هم زبان یک سرزمین خصوصیات صوتی و شیوه های تلفظ و مفاهیم کمابیش ویژه ای پیدا میکند و از این رهگذر،لهجه ها و شیوه های مختلف زبان تکلم به میان می آید.
لهجه ها و شیوه های گوناگون زبان تکلم،در مرحله معینی از تحول اجتماعی هر قوم که بر آن می توان دوران پراکنده گی نام داد به وجود می آید و برای مدت کم و بیش طولانی که دوران استقرار روش فئودالی در جامعه را در بر می گیرد.منظره عمومی زبان گفتار آن قوم را به وجود می آورند.با الغای رژیم فئودالی و دگرگون شدن چهره عمومی جامعه،لهجه ها و شیوه های مختلف زبان نیز جای خود را با یک زبان عمومی و مشترک گفتار عوض می کنند.
زبان نگارش یا کتابت زبانی است که انسان از آن برای ثبت و ضبط احساسات،اندیشه ها،ونتایج مشاهدات و تجارب خود و انتقال آن به افراد هم زمان دوردست و به نسلهای آینده استفاده می کنند.زبان نگارش هر قوم،زبان مدنیت و قرهنگ و ادبیات آن قوم محسوب است.و از این لحاظ به آن زبان ادبی نیز می گویند.
زبان نگارش در هر قوم،در درجه اول مورد استفاده کسانی قرار می گیرد که خواندن و نوشتن بلد باشند و بنابراین در میان توده های انبوه هر قوم که در طول تاریخ از این نعمت محروم می مانند احساسها و اندیشه ها و تجارب از مجرای زبان گفتار از سینه به سینه و از نسل به نسل انتقال یافته و از مجموع آن ادبیات شفاهی یا زبانی خلق به وجود می آید.
زبان ادبی هر قوم،بر اساس یکی از شیوه های متکلم همان قوم بنیاد می گیرد.از میان شیوه ها و طرز تکلمهای مختلف،یک شیوه تکلم تحت تاثیر علل مختلف که در راس آن مرکزیت و پیشرفگتی عمومی ناحیه رواج آن طرز تکلم نسبت به نواحی دیگر قرار دارد،موقعیت زبان نگارش را کسب می کند.
به این ترتیب،هر زبان در عین حال که می تواند در قلمرو تکلم خود دارای لهجه ها و شیوه های تکلم متنوع باشد،معمولا بیش از یک زبان ادبی نخواهد داشت.این زبان ادبی ضمن اینکه به یکی از لهجه های تکلم بیشتر از سایر لهجه ها نزدیک تر خواهد بود ولی هرگز صد در صد عین آن نخواهد شد.زیرا زبان ادبی،اولا بعد از ایجاد و ثبات،ضوابط و قواعد و اسلوب های بدیعی و فنی ویژه ای پیدا خواهد کرد که لهجه در دوران حبات خود از آن بی نصیب است.دیگر اینکه زبان ادبی در خارج از حدود گنجایش لهجه تکلم که بر اساس آن استوار گشته است،کلمات و تعبیرات دیگری نیز از سایر لهجه ها و شیوه های خویشاوند و همچنین زبانهای بیگانه می پذیرد.به طوری که ممکن است حتی تحت شرایط تاریخی معین،مورد استیلای یک حتی چند زبان اجنبی قرار گیرد و به صورت یک زبان کاملا ساختگی در آید.
تفاوت و دوگانگی زبان نگارش با لهجه ها و شیوه ها گفتار،با نوسانات کم و بیش در تمام دورانی که جامعه در شرایط از هم گسیختگی و عقب ماندگی فئودالی به سر می برد ادامه می یابد.در این شرایط،زبان ادبی در دایره های اجتماعی محدودی رواج دارد و اکثریت بزرگ مردم به علت عدم آشنایی با خواندن و نوشتن از به کار بردن آن محرومند.زبان ادبی در اختیار افراد و قشر هایی قرار دارد که خود را در یک موقعیت برتر و فراتر می شمارند و از لهجه ها به عنوان زبان"عامیانه"و با خفت و حقارت نام می برند و آثاری را که احیانا در لهجه ها به وجود می آید بی مقدار می شمارند.ولی با تکامل تاریخی شبکه رادیو،زبان ادبی از خدمت قشر های محدود جامعه رها شده در خدمت اکثریت مردم جامعه گمارده می شود و بنابراین،در کیفیت و کمیت آن تحولاتی اساسی رخ می دهند.
این تحولات اساسی،بیش از هر چیز،در زمینه نزدیک شدن ربان عامه به زبان ادبی خود نمایی می کند.زبان ادبی به ناگزیر حالت گرایش آشتی جویانه بی سابقه ای ب هزبان عامه نشان می دهد و برای ایجاد زبان گسترش یافته و تعمیم پذیرفته ای که حوائج نگارش و تکلم اکثریت بزرگ مردم را برآورد،به کوشش بر می خیزد.حاصل این کوشش،سرانجام به صورت پیدایش زبان نگارش و تکلم عمومی و واحد که در فرق و دوگانگی دوجناح زبان به مرور از میان بر می خیزد،جلو گر می گردد.
زبان و کلمات بیگانه            
دانش زبانشناسی،حتی مدتها پیش از آنکه به شکل دانش مستقل و مدنی در آید،این موضوع را به تلویح و تصریح پذیرفته است که هیچیک از زبانهای موجود روی زمین زبان"سره و تمیز"نبوده و نمی تواند هم باشد.لغات و کلماتی که در نتیجه روابط و تاثیر متقابل زبانها مبادله می شوند،نه تنها در جرگه لغات ترکیبی زبان وارد می گردد،بلکه ممکن است به بنیاد لغوی زبان نیز راه یابند.
ملل و اقوامی که از دیر باز در جهان پا به عرصه هستی گذاشته اند،در عین حال هر یک مراحل تاریخ اجتماعی و مدنی خود را به شکل خاصی پیموده اند،هیچوقت به حالت انزوا و تجرید نزیسته،بلکه در حال ارتباط و مراوده با اقوام و ملل دیگر به سر برده اند. همین مسئله ارتباط و مراوده اجتناب ناپذیر ملل و اقوام،به تنهائی می تواند دلیل کافی برای تاثیر متقابل زبانهای آنها در یکدیگر باشد.در صورتیکه در تاریخ هر قومی،در سیر مراحل رخدادهای گوناگونی از قبیل انفکاک،اختلاط،سلطه های اقتصادی و سیاسی و اجتماعی و نقل و انتقال کانون های مدنیت و فرهنگ از یک نقطه به نقطه دیگر وجود داشته و در نتیجه بر حدود و میزان این  تاثیر بیش از بیش افزوده است.
از این نقطه نظر،دخول لغات بیگانه در زبان هر قوم و ملتی از یک طرف امری اجتناب ناپذیر و از طرف دیگر متناسب با سیر و تحول تاریخی و مدنی و در نتیجه با میزان تکامل و وسعت زبان آن قوم خواهد بود.
اصولا،اصالت یک زبان بیش از آنکه در قبول یا عدم قبول این یا آن کلمه بیگانه باشد،در استحکام ساختمان و چوب بست لغات بنیادی و پا برجائی و استواری قواعد داخلی آن است و تنها با از هم پاشیدن ساختمان لغات بنیادی و فسخ قوانین درونی است که زبان اصالت خود را از دست می دهد و چه بسا از بین می رود.
زبان در سیر عادی و طبیعی خود،وقتی ناگریز به قبول لغات بیگانه می گردد که با پدیده ها و مفاهیم تازه روبه رو می شود و نمی تواند با پیوند و اشتیاق و ترکیب از الفاظ و عناصر موجود خود،مدل و وجه تسمیه ای بر آنها معلوم کند،در این صورت زبان لغت مربوط را از زبانهای دیگر به عایت می گیرد و منتها اثر این عاریت را معمولا با مجزا ساختن لغت مورد نظر از وابستگی های گرامری زبان اصلی و تعدیل و تغییر آن بر اساس قوانین صوتی و شکلی خود از بین می برد.به عبارت دیگر زبان لغت بیگانه را به صورت مجرد و به مثابه ماده خام پذیرفته و آنرا وادار به پذیرش قواعد گرامری خود م یکند.لغتی که به این شکل وارد زبان می شود،با قواعد خاص زبان تطبیق یافته و به اصطلاح قبول تابعیت می کند و بنابراین خلُی هم بر استقلال زبان وارد نمی سازد.
علاوه بر حالت اجباری و اجتناب ناپذیر فوق،لغات بیگانه ممکن است به اشکال دیگر نیز وارد زبان شوند و این امر احتمال دارد در ادوار مختلف حیات زبان،به اقتضای اوضاع و عوامل خاص روی می دهد.در چنین مواردی به خصوص اگر لغت خارجی با مشکلات گرامری خود وارد زبان شده و این مشخصات را در داخل زبان نیز حفظ کند،استقلال زبان را مخدوش ساخته و در زبان حقوق کلنی برای خود تحصیل می کنند.
این اتفاق در دورانی که زبان ادبی و زبان عامه بطور سوا از هم به سیر تاریخی خود ادامه می دهند،اکثرا برای زبان ادبی رخ می هد و با اینکه غالبا با تصور و ادعای غنی کردن زبان توام می باشد،نتیجه آن درست در خلاف جهت این تصور و ادعا خواهد بود.زیرا این کلمات و لغاتی که بدون هیچگونه لزوم و ضرورتی وارد زبان شده اند،مانند گیاهان هرزه آن را احاطه خواهند کرد و مانع از رشد و تحول طبیعی زبان خواهند بود.
البته وقتی جامعه به مرحله ای از تکامل می رسد که مسئله ایجاد زبان واحد عمومی مطرح می شود،زبان به حکم وظایف جدیدی که به عهده اش محول می گردد،آمادگی قطعی تری برای ساختن خود از قید کلمات و لغات ناموزون و مغایر با موازین داخلی خود ابراز می دارد.در همین مرحله است که یک عده از ادبا و دانشمندان و مجامع نیز با اندیشه تصفیه زبان از وجود لغات نامتجانس تماس پیدا می کنند.ولی کوشش این افراد و جوامع،وقتی مفید و مثمر خواهد بود که اقداماتشان در جهت درک و رعایت قواعد و موازین داخلی زبان بوده و متکی بر بدایع و زیبائی های زنده خلق باشد.
یاشایاسیز

سلام دوستلار ..

منابع:
www.ocaq.net
www.urmu.birolmali.com
http://www.gajil.20m.com

"سو" دئییبدیر منه اولده،آنام "آب" کی،یوخ!
"یوخو"اویرتدی اوشاقلیقدامنه،"خواب" کی،یوخ
ایلک دفعه کی،"چورک"وئردی منه "نان" دئمه دی
ازلیندن منه "دوزدانه"، "نمکدان"  دئمه دی
انام ،"اختر" دئمه یبدیرمنه،"اولدوز "دئییب او
سو دوناندا،دئمه ییب "یخ"دی بالا،"بوز"دئییب او
"قار" دئییب ،"برف" دئمه ییب،"دست" دئمه ییب"ال"دئییب او
منه هئچواخت "بیا" سویله مه ییب،"گل"دئییب او
یاخشی خاطیرلاییرام،یاز گونو اخشام چاغی لار
باغچانین گون باتانیندا کی،ایلیق گون یاییلار
گل:-دئیه ردی،-داراییم باشیوی ای نازلی بالام!
گلمه سن گر،باجیوین آستاجا زولفون دارارام
او دئمه زدی کی ،-"بیا شانه زنم بر سر تو"
"گر نیایی بزنم شانه سر خواهر تو"
بلی،داش یاغسادا گویدن،سن او سان من ده بویام
وار سنین باشقا انان،واردی منیم باشقا انام
اوزومه مخصوص اولان باشقا ائلیم واردی منیم
ائلیمه مخصوص اولان باشقا دیلیم واردی منیم
ایسته سن قارداش اولاق،بیر یاشایاق،بیرلیک ائدک
وئریبن قول-قولا،بوندان سورا بیر یولدا گئدک
اولا،اوزگه کولک لرله گرک اخمایاسان
ثانیا،وارلیغیما،خالقیما خور باخمایاسان
یوخسا گر زور دئیه سن ملتیمی خوار ائده سن
گون گلر،صفحه چونر،مجبور اولارسان گئده سن

(اصوات - کلمات)
زبان (ترکی) آذربایجانی

زبان امروزی آذربایجان،که در گروه بندی زبانها و کتب دایره المعارف از آن به اختلاف به نام آذربایجانی،زبان آذری و ترکی آذری نام می برند،به زبانی اطلاق می شود،که امروزه اکثریت بزرگ سکنه محدوده ای که از نظر جغرافیائی نام آذربایجان بر خود دارد،به طور عموم و اقوام و عشایر و واحد های پراکنده ای ب هفواصل دور و نزدیک از این خطه جغرافیائی،به آن تکلم می کنند.و احساسها و اندیشه ها و مقاصد خود را در قالب الفاظ و کلمات آن می ریزند.این زبان،در داخل مرزهای ایران زبان محاوره اکثریت ساکنان منطقه شمال غربی کشور (آذربایجان و خمسه)و طوایف و گروههای مختلفی در سراسر ایران است.
زبان کنونی آذربایجان،از نظر منشا و پیوسته گی تاریخی،از زبانهای منشعب از شاخه های ترکی زبانهای آلتائیک است که موطن اصلی آن در ادوار تاریخی،نخست جلگه های وسیع آسیای مرکزی و سواحل ینی سئی بوده و بعدا،در طول اعصار و قرون،در نتیجه مهاجرت و اسکان قبائل و اقوام ترک زبان گسترش یافته و دامنه آن از یک طرف تا سوریه و بین النهرین و از طرف دیگر تا شبه جزیره بالکان کشانده شده و زبان تکلم و کتابت ملل و اقوام مختلف گشته است.
جریان استقرار و رواج ترکی آذری در آذربایجان،از دیر باز موجب گفتگو ها و مباحث گوناگون گشته و عقاید مختلف و غالبا متناقض در این باره اظهار شده است.ولی آنچه که در میان این همه گفتگو ها و نظر پردازیهای ضد و نقیض،محروز و بی گفتگوست،این است که به دلیل هر تقدیر تاریخی که بوده این زبان اکنون قرنهاست که زبان دل و قالب اندیشه و احساس مردم این دیار است.
زبان (ترکی) آذربایجانی،که در گروه بندی امروزی زبانهای ترکی جزو زبانهای گروه جنوب غربی محسوب می شود،در عین حال که در اساس از زبان عشیره اوغوز منشعب گشته است،در سیر تاریخی خود به اقتضای موقعیت جغرافیائی این خطه،از یک طرف با عناصر دیگر ترکی قدیم و در درجه اول با زبان قپچاق،که به وسیله قبایل ترک زبان به نواحی منتقل می شده الفت یافته و از طرف دیگر با زبانهای فارسی و کردی در جنوب و مغرب و زبانهای گرجی و ارمنی و روسی در شمال و شمال غربی مجاورت و آمیزش پیدا کرده است.   
با اینکه این الفت و آمیزش،موجب تاثیر لفظی و متقابل این زبانها در همدیگر گردیده با اینهمه زبان (ترکی)آذربایجانی مانند هر زبان زنده دیگر،سیر تکاملی خود را بر اساس مشخصات ذاتی ویژه خود ادامه داده و ضمن اینکه زبان ادبی آن در ادوار مختلف،به علل تاریخی،تحت تاثیر و جاذبه زبان فارسی و از مجرای زبان فارسی در معرض نفوض لغات و کلمت عربی قرار گرفته و از این رهگذر مقدار نسبتا زیادی لغات مانوس و نامانوس فارسی و عربی در زبان ادبی آن راه یافته،معهذا سیر تکاملی زبان در اساس بر طبق مشخصات ذاتی آن دوام داشته و علاوه بر میراث ادبی کلاسیک،ادبیات فلکلوریک غنی . سرشاری از خود به جا گذاشته که یکی از شکوفاترین ادبیات فلکلوریک بوده تاثیر آن در ادبیات خلق اقوام و ملل همجوار مشهود و نمایان است.
دورنمای کلُی و اجمالی فوق ایجاب می کند قبل از طرح مباحث اصلی گرامر زبان آذربایجان به نکات و مسائل عمومی چندی به اختصار اشاره شود،اشاره به این نکات به آن جهت مفید و ضروری به نظر می رسد که افق دید ما را برای بررسی مباحث اصلی آماده تر خواهد ساخت.
این مسائل عبارتند از:1-زبان یک عامل اجتماعی تحول پذیر2-زبان گفتار و نگارش3-زبان و کلمات بیگانه4-درباره ویژگیهای عمومی زبانهای ترکی.
زبان یک عامل اجتماعی تحول پذیر
زبان پدیده اجتماعی ویژه ای است که به عنوان عامل الفت و وسیله مبادله اندیشه ها و مقاصد و آرا مابین افراد اجتماع عمل می کند.زبان حاصل زندگی جمعی انسانها بوده و به مانند سایر نهاد ها و اشکال اجتماعی پا به پای تکامل جوامع بشری در تغییر و تحول است.
جریان تغییر و تحول تاریخی زبان در عین حال که تحت تاثیر قوانین عمومی تکامل اجتماع انجام می پذیر،حصوصیت های ویژه ای برای خود دارد که ناشی از خصلتهای اجتماعی زبان است.وجه تمایز بارز زبان از سایر اشکال و نمود های اجتماعی در آن است که اولا زبان در مقام مقایسه با آنها عاملی پایدارتر و ثابت تر است.و به همین لحاظ هم تغییر و تحول آن نسبت به نمود های دیگر به آرامی و تدریج انجام می گیرد و ثانیا زبان بر خلاف پدیده های اجتماعی دیگر که معمولا به قسمتی از زندگی اجتماعی و در مرحله معینی از تاریخ تکامل جامعه تعلق دارند،با تمام فعالیت های تجربی و فکری و حسی انسان در تمام ادوار تاریخی ارتباط دارد،جامعه رشد می یابد و پا به پای تکامل جامعه،دانش وهنر و فن و اقتصاد و سایر شئون زندگی نیز رشد و توسعه می پذیرند و این رشد و تکامل،مستقیما در زبان منعکس می گردد و قالب گیری می شود
زبان در دوران تغییر و تکامل تدریجی و ممتد ویژه خود مانند هر پدیده تحول پذیر دیگری از قوانین و قواعد خاصی پیروی می کند که قوانین دورنی یا ذاتی زبان خوانده می شود.این قواعد و قوانین که با خود زبان به وجود آمده و در بطن آن جان می گیرند پا به پای زبان نضج و استحکام گرفته و بر کلیه تحولات و تبدلاتی که در زبان رخ می دهد،نظارت می کنند.
قوانین ذاتی هر زبان،با پیدایش اشکال صوتی و لغات بنیادی آن زبان به وجود می آیند و در خارج از دایره آگاهی یا عدم آگاهی اشخاص بر وجود چنین قواعد و قوانین عمل می کنند.کما اینکه وقوف دانش بشری بر وجود چنین قوانین در ادوار خیلی بعد اتفاق افتاده،در حالی که قوانین ذاتی زبان از روزی که زبان به عنوان وسیله محاوره و تبادل افکار و مقاصد به کار رفته وجود داشته است.
پیش از آنکه تکامل دانش بشری وجود قوانین ذاتی زبان را معلوم کند در صدد ارزیابی تحولات زبان بر اساس این قوانین برآید و در حقیقت تا پیش از پیدایش زبانشناسی علمی،چنین تصوری وجود داشت که زبانها صورتی ثابت و لایتغیر دارند و سعی عمده علمای صرف و نحو و لغت معطوف بر این می شد که صورت ثابت و به اصلاح"دست نخوره"زبان را ثبت کنند و هر گونه عدول از آن را دلیل کفر و نادانی شمارند و کسانی را که ملزم به رعایت آن صور دست و اشکال نشوند،عامی و فرومایه خوانند.
پیدایش زبانشناسی علمی،این امکان را به وجود اورد که زبان نه به عنوان یک پدیده ثابت و متحجر،بلکه به عنوان نمود اجتماعی ویژه تحول پذیر مورد مطالعه و بررسی قرار گیرد.
تانری امانیندا