Azeri Blog

مولانا جلال الدین محمد بن حسین الخطیبی آدلیم آدیلا"مولانا" بلخ شهرینین تورکلریندن 1207 میلادی ایلینده دونیایا بلخ شهرینده گوز آچیب و اوشاقلی قچاغلاریندا،آتاسی سلطان بهاالدین ولدله،آناتولیه کوچوب قونیه شهرینده یئرلشیب و یاشایش سورودوروب.
آتاسی بویوک عالیم و بویوک صوفیلردنیدی کی سلطان محمد خوارزمشاه دان اینجیدیگیندن بلخ شهریندن کوچمگه مجبور قالمیشدیر.بیر نئچه یئری گزدیکدن سونرا قونیه شهرینده مسکن توتموش.
جلال الدین ین اورتملیغینی اوسلنن آتاسی؛الدوکدن سونرا،ترمذی آدلی بیر بویوک اوستادین تعلیمینن قراریندا حلب و دمیشق شهرلرینده تحصیل سورودوموشدور.
اویرنجلیک دونمینی بیتیردیکدن سونرا اوزی بیر بویوک اویرتمن و معلیم اولدو.
624 هجری ایلینده"شمس تبریزی" ایله قارشیلاشیب بیر بویوک اینقلاب و سئودایا سوروکلدیکدن سونرا چوخلو ماجرادان سونرا شعر و شاعیرلیغا اوز قویوب دونیاسینی عشق یارادماغا آداییب اوزونو اویله یوکسک و یوجه زیرویه اولاشدیردی کی دئمک اولار کیمسه اونون یارادجیلیغینا اولاشا بیلممیش.اونا تای هیچ کیمسه اوندان اونجه و سونرا بویله سینه و عشق و سئودانی آنلادیب؛سوزلریله بیر ناخیش تک چیزممیش،کیمسه مولانا تک گوی قوبسینه بویله عشق سوزیله یئرده کی اورکلری یاخین ائدمییب؛بویلسی بیر یوجه تخت قورامامیش دیر.
آدلیم مولانایا گوره هر نه یازیلا گئنه آز ساییلا بیلر،بویوک قلملر و باشاریلی یازارلار بو ساحده باشارسیز قالار کن بیزیم حدیمیزه دوشمز کی بو قونودا قلم ووروب و بویوک شاعیردن سوز یازاق و اونو آنلادماغا چالیشاق.
مولانانین فارسجا شعرلرینه راجع بو گونه قدر چوخلو معظم اوستادلار و تدقیقات چیلار و یازارلار چوخلو کیتابلار و مقاله لر و بیتکلر یازیبلار.اما تاسف بودورکی مولانانین تورکجه و تورک یازدیقلارینا گوره بو گونه دک چوخ آز و هیچ قدر ساییلان یازی اوزلیکه ایراندا یازی و چالیشما واردی.
بیلدیگیمیز بودور کی مولانانین بیر بویوک تورک دیوانی وارمیش کی چوخلو تاسفله بیزیم الیمیزه چاتماییب و یادا بوگونه چان الده ائدیلمییب.تکجه بو بویوک دیواندان بیر نئچه غزل و پارچا و بیر بیتی قالمادادیر کی بونلاردا بیر چوخ قیسقانج و غرضلی یازیچینین طرفیندن یا اینکار ائدیلیب و یادا باشدوشمیر ک آرادان گئدیب؛الده اولان بیر نئچه یازیدا گرچه فارسجا دیوانیندا یئر آلیبدیر.اورنک ایچین اوستاد"فروزانفر"ین طرفیندن هیچ بیر تدقیق و قارشیق اوزده یازلیب.
بورا بویوک اوستاد دوکتور ح.محمدزاده صدیق"دوزگون"ون دیرلی کتابی ایله بیزلری مولانانی تورک دونیاسین تانیدیغینا ایچین، سایگی گوسترر ک؛او یوجه اوستادا مینت دارلیقلارمیزی ایلتیریک.(سیری در اشعار تورکی مکتب مولویه)
مولانانین تورک یارادجلیغی ایلک ایزلریندن آذربایجانین"غریبی"آدلی یازار طرفیندن"مجالس شعرای روم"آدلی کتابیندا گورمک مومکوندور:
"...اعلم المحققین و افضل العارفین؛فرید المله والدین مولانا جلال الدین قدس سره دورور که عجم ولایت لرینده"ملای روم" و روم اقلیمینده"مولانا خونکار" دئوم ایله مشهور و معروفدور.
اولدورور سر دفتر اهل کتاب                    سر گفتاریندا عاجز دیر فهوم
قرمان ولایتینده و قونیه شهرینده ائاقع اولموشدور و مرقد پرنورلار همان آندادیر.مولویلر خانقاهی و موالیلر زیارتگاهیدیر....بو مختصر اول طوطی شکرستان حقیقت اسم شریفی ایله قیلیندی...
و تورکی اشعاریندان بو مطلع و حسن مطلع دوازده امام(ع) اوصافین یازدیغی بندلریندیر:
اولار کیم بنده ی خاص خدادیر                   محب خاندان مصطفادیر
حقیقت کعبه سینین قبله گاهی                امام و پیشوامیز مرتضادیر ...

و بو بیت ده کی درویشلر پندی ایچین اول بولبول گلستان ارم نطق جانبخشیندن واردیر که اهل گفتار اشعارلرینه بو بیت ایله رونق وئریب،ترجیع بند قیلمیشلاردیر:
دینمه،باقما،چاپار بوشمه هئچ                     رند جهان اول،یوری دوقونما کئچ
غریبیدن باشقا بیر چوخ شاعیرده مولانادان سونراکی دونملرده بو بویوک و یوجه شاعیره بیر چوخ نظیره و تضمین و استیقبال دئیریک بو شاعیرین شعرلرینه قارشلیق وئرمیشلر.
حتی عثمانلی سراینین شاعیرلریده بو شاعیرین تورکجه شعرلرینه نظیرلر و ایستیقباللاری اولموشدور.
بیر چوخ تدقیقاتچی طرفیندن مولانانین سویو و نیژادی اوزرینده تدقیق آپارانلار چالیشیبلار کی بواولو شاعیرین سویونو تورکجه یوخ تاجیک اولدوغونو بیلدیرسینلر نیسه کی شاعیرین اوزو دئدیگی کیمی و بیر چوخ شعرینده ن آنلاشیلدیگی کیمی مولانا اوزون تاجیک یوخ بلکه تورک بیلدیریب:
بیگانه می گوئید مرا زین کویم                     در شهر شما خانه خود می جویم
دشمن نیم ارچند که دشمن رویم                اصلم تورک است اگر چه هندی گویم

گوروندیگو کیمی شاعیر اوزون تورک بیلدیریب،بیر چوخ شعرده شاعیر آچیقجا تورک بیلدیگی و تورک اولدوغونودا اثباتلامیش:
خمش کن کز ملامت او بدان ماند که می گوید                    زبان تو نمی دانم؛که من تورکم،تو هندویی
تورکی همه تورکی کند،تاجیک تاجیکی کند                         من ساعتی تورکی شوم،یک لحظه تاجیکی کنم
من کجا شعر از کجا لیکن بمن در می دهد                          آن یکی تورکی که آید گویدم"هی کیم سن"
 ای شاه تو تورکی؛عجم وار چرائی؟                                   تو جان و جهانی تو و بیمار چرائی؟
ای تورک چرا بزلف چون هندوئی                                       روی رخ و زنگی خط و پرچین موئی
نتوان دل خود را بخطا کم کردن                                         ترسم که تو تورکی و بتورکی گوئی

بونلاردان ان اونملی اولان و مولانانین تورک اولدوغونو ثبوتلایان مولانانین اولادلاری و عایله سنین تورک اولدوقلاریدیر.
مولانانین اوغلو"سلطان ولد" ین بیر نئچه فارسجا دیوانی اولدوغو حالدا ایکی تورک دیوانی "ابتدانامه" و "ربابنامه" آدلی اثرینده الددیر کی شاعرین تورک اولدوغونو گوسترن ان دیرلی بیتکلردن ساییلیر. و تورک دیلینده چوخ اونملی و دیرلی یئری واردیر.
بوندان باشقا ان کسین کانیت وسند "شمس تبریزینین" تورکلوغودورکی مولانا اونو بوتون دیوانیندا دال-به-دال شعرلرینده گورسدمیشدیر.
 شمس تبریزلی بیلدیگیمیز کیمی قبچاق تورکلریندن و تبریزین اوز دوغما یوردو اولاراک بو شهردن مولانا ایله گوروشوب اوندا بیر بویوک اینقلاب یارادان و مولانانی عشق و سئودایا و ان یوکسک مقاما چاتدیران کس مولانانین دئدیگی کیمی تورک ائللریندن و بیر تورکیدی:
زهی بزم خداوندی؛زهی می های شاهانه                زهی یغما که می آرد شه قبچاق تورکانه
شمس تبریزی شاه تورکان است                             رو به صحرا که شه بخر گه نیست   
آن سرخ قبایی که چو مه بر آمد                               امسال در این خرقه زنگار در آمد
آن تورک که آن سال بیغمای بدیدی                           آنست که امسال عرب واربر آمد
زه تورکستان آن دنیا بنه تورکان زیبا روی                     بهندوستان آب و گل بامر شهریار آمد

مولانا حتا بیر چوخ یئرده شمس تبریزیله دانیشلیقلاریندا تورکجه اولدوغونو آچیقجا ایشارت ایلمیش:
بطلح آمد آن تورک تند عربده کن                                 گرفت دست مرا گفت"تک لیقلا یئرلیغسن"                                  
سوال کردم از چرخ و گردنش گز او                              گزید لب که رها کن حدیث بی سر و بن
بگفتمش که چرا می کند چنین گردش                         بگفت هیزم تونیست بی صداع توتن
دیواندا شمس:تکری یر لیغسن
دیوان شمس:قشلق

آن تورک سلامم کند و گوید"کیم سن"                       گویم که"خمش کن که نه کی دانم نی بی "(بیگ)
تورکان پری چهره تک عزم سفر کردند                         یک به یک بسوی قیشلاق از غارت بیگانه
دیوان شمس:قشلق

هست سماع ما نظر هست سماع او بتر                    لیک نداند ای پسر تورک زبان ارمنی

قاباقجادا دئدگمیز کیمی مولانا بیر چوخ دفعه اوزون تورک آدلاندریب و اوزونو تورک بیلدیریب:

من تورک و سرمستم تورکانه سلح بستم                       درده شدم و گفتم سالار سلام 
چه رومی چهره گان دارم چه تورکان نهان دارم                 چه عیبست ارهلاوورا نمی دانم نمی دانم
هلاوورا بپرس آخر ازان تورکان حیران کن                         کزان حیران هلاوورا نمی دانم نمی دانم
رها کن حرف هندو را ببین تورکان معنی را                       من آن تورکم که هندو را نمی دانم نمی دانم
گه تورکم و گه هندو گه رومی گه زنگی                           از نقش تو است ای جان اقرارم و آنکارم
تورک توئی زه هندوان چهره تورک                                   کم طلب زآنکه نداد هندورا صورت تورک تانگری
بر تورک ظن بد مبر و متهم مکن                                     مستیز همچو هند و بشتاب همرها

مولانانی دیوانیندا بو گون ان آز 200 بین اصیل و دوزگون تورک شعر بولونماقدادیر؛بو آرادا دیوانلارینین بیر چوخ یئرده سوز جوک بولماق ممکوندور.
ایشلنیلن تورکجه سوزجوکلری اصیل بیر تورک اولمایان آدامین طرفیندن ایشلدیلمکلری چوخ چتین و ممکونسوز گورونور نیه کی بو سوزلرین چوخو اسکی تورکجه دیلیندن اولدوقلارینا گوره باشاریکلی بیر تورک طرفیندن ایشلدیلمگی ممکوندور.
   

شمس تبریزی از عارفان قرن هفتم و یکی از بزرگترین عارفان و اندیشمندان آذربایجان و فصل نوینی از تاریخ عرفان و ادب اسلام می باشد.
عدم صراحت این قبیل عارفان و ادیبان در بیان ریشه و تبارشان امروزه سبب اختلاف در برسی تبار آنها در میان محققین تاریخ گشته است.
واقعیت این است که شمس تبریزی و یا حتی شاگردش مولوی هیچگاه تفاخر قومی نداشته بلکه در عین حال که هر یک از آنان ترک بودند و به هویت و ملیت خود واقف،خود را خادم فرهنگ اسلام و مروج علم بشری می دانستند.
آنچه مسلم است هیچیک از این عالمان اسلام هنگام نوشتن کتاب خود با قید ملیت دست به قلم نمی بردند،اگر مسلمانی پاکدل بودند برای رضای خدا می نوشتند و گرنه برای خدمت به علم،و همین امر بهانه ای به مغرضین حقایق داده تا واقعیات مسلم تاریخی را مخشوش گردانند.
آنها انسانهای عاشقی هستند که زبان باطن می دانند و اگر جایی حق خویش را بیان کرده و هویت خویش را بیان کرده و هویت خویش را بیان می کنند،با این حال در عمل خود را از هر گونه قید و بند رها ساخته و بیان می کنند.
ملت عشق از همه دین ها جداست
                    عاشقان را ملت و مذهب خداست
و مولوی شاگرد با وفای شمس،زبان بین المللی عشق را گوشزد کرده می گوید:
اگر تات سان،اگر روم سان،
                 اگر تورک زبان بی زبانان را بیاموز
{کلیات شمس ج3 ،ص 65}    
با اینحال مولوی و شمس گرچه زبان بی زبانان را توصیه می کنند لیکن از توجه به مساله هویت و اصل خویش فارغ نمی گردند:
هر کس کو دور ماند از اصل خویش
                     باز جوید روزگار وصل خویش
در ثانی زبان عشق و محبت هیچ منافاتی با ملیت و تبار اشخاص ندارد و در صورتی که عالمان و نویسندگان قدیم احیاناً به صراحت تبار،زبان و و ابستگی جغرافیایی خود را بیان نکرده اند،این حقیقت با نسبت سازی و جعل سند تغییر نمی کند ولی اثر وجودی آن عالم به همه مردمی تعلق دارد که از آن بهره مند بوده اند و هستند.
شمس تبریزی نیز از همین جمله می باشد،اگر نبود چند بیت از مولوی معلوم نبود یک حقیقت مسلم تاریخی چه سرنوشتی پیدا می کرد.مولوی می گوید:
شمس تبریز شاه ترکان است
                  رو به صحرا که شد به خزگاه نیست
{کلیات شمس ج 1 ،ص 1}    
که اشاره به ترک بودن شمس می کند،ولی باید پرسید که وابستگی قبیله ای شمس تبریز چه بوده یا به عبارت دیگر سخن منسوب به کدام قبیله ترکان بوده است.در اینجا نیز مولوی مشکل را حل می کند:
زهی بزم خداوندی،زهی می های شاهانه
                         زهی یغما که می آرد شاه قبچاق ترکانه
{کلیات شمس ج 5 ،ص 114}
زکی ولیدی طوغان دانشمند شهیر با استناد به این بیت مولوی که شمس تبریز را "شه قبچاق" می نامد مساله تبار شمس تبریزی را به کلی حل کرده و وی را منسوب به ترکان قبچاق می داند{زکی ولیدی طوغان،عمومی تورک تاریخینه گیریش،ج2،ص116} حال با توجه به نصٌ صریح مولوی در مورد تورک بودن شمس تبریزی به بررسی سیر تاریخی قبچاق و حضور آنان در آذربایجان و نقش ارزنده ایشان در ترکیب قومی-زبان آذربایجان می پردازیم.
بر طبق افسانه های قدیمی ترکان به استناد به نسخه های قبل و بعد از اسلام آغوزنامه (مجمعه داستانهای حماسی ترکان)می توان گفت:ترکان قبچاق جز قدیمی ترین قبایل ترک است که نامشان در اسطوره آغوز خاقان مندرج است.
در همین کتاب در وجه تسمیه"قبچاق" نیز آورده شده است؛در شکل قبل از اسلام داستان آغوز خاقان داریم:...آغوز خاقان صاحب مال فراوانی شده و قصد می کند از رودخانه ایتیل(ولگای امروزین)بگذرد.
برای این منظور مرد عاقلی پیشنهاد می کند مقادیر زیادی درخت حاضر کرده و آنها را به هم بسته و قایق مانندی درست کنند،بدین ترتیب آنها توانستند از رودخانه بگذرند.
آغوز خاقان چون این را دید پسندید و خطاب به او گفت:شما در اینجا بیگ باشید و پس از این اسم شما قبچاق باشد.
در روایات اسلامی این داستان،وجه تسمیه قبچاق به شکل دیگری ظاهر شده است و در آن قبچاق به معنای درخت شکم پاره می باشد.
نام قبچاق علاوه بر بعضی سفرنامه های اسلامی در کتاب نفیس دیوان لغات الترک محمود کاشغری نیز آمده است.وی سرزمین ماوراء قفقاز را سرزمین قبچاق می نامد که رود ایتیل در آن جاری است و در جای دیگر سوگند یاد کردن قبچاق ها را به شمشیر قید می کند.
این رسم در  میان ترکان هون نیز رایج بود.در کتاب دهده قورقود نیز به این رسم بر می خوریم.
در کتاب دیار بکر،قبچاق جد شانزدهم اوزون حسن سلطان آق قویونلو ها می باشد که قلعه النجیق را از دست گرجیان گرفته و دویست هزار افرج (روس)را کشت.به نوشته ابوبکر طهرانی صاحب کتاب دیار بکر به وی در زمان هادی و هارون عباسی می زیست.قبچاق ها در منابع رومی تحت عنوان کومان آمده است که معنی لغوی آن زرد روی می باشد،چرا که ترکان قبچاق غالباً بور بودند.
قبچاق ها قبل از آمدن به غرب در مناطق توبون-ایستم آسیای مرکز یمی زستند.
از این ناحیه تا طرف آلتای قیمیق ها(کیمیک ها) می زیستند که می توان قبچاق ها را در اصل شعبه قیمیق ها دانست.
قبچاق ها در امپراطوری سرتاسری ترکان هون،ترکان غربی و خزران شرکت فعال داشتند.در سده یازدهم میلادی صاحب سرزمینهای ما بین دریاچه بالخاش تا ایتیل(ولگا)بودند و به تدریج دشتهای شمالی قفقاز تحت عنوان دشت قبچاق،اقوام روس،بلغار،آلان،برطاس،گرجی وس را تحت حاکمیت خویش داشتند.به تدریج سرزمین قبچاق از طرف غرب توسعه یافته در سال 1091 م.مجارستان امروزین و یک سال بعد لهستان امروزین ضمیمه خاک قبچاق ها شد.
دو سال بعد آنها قسمتی از متصرفات امپراطوری روم را بدست آورده و بعضی از آنها(قبچاق های غرب) به عنوان متحد رومیها در بعضی از جنگ ها از جمله جنگ مشهور آلب ارسلان با امپراطور روم عمل کردند،اما درست چند روز قبل از جنگ با خارج شدن قبچاق ها از این اتحادیه و پیوستن آنها به نیروهای مسلمان،جنگ به نفع سلطان سلجوقی تمام شد.
تنش های متوالی قبچاق ها و روس ها منجر به خلق داستانهای ملی روسها یعنی داستان ایگور شد که این داستان برای اولین بار در سال 1800م.چاپ شد.قبچاق ها از سال 1123 م. متوجه آذربایجان شده به تفلیس آمده و در آنجا ساکن شدند.آنها همچنین شیروانشاهیان را در شیروان و مناطق اطراف مجبور به پرداخت خراج کرده و در جنوب آذربایجان نیز با حکومت اتابکان آذربایجان درگیر شدند.
به تدریج عمر این امپراطوری عظیم به سر آمده،قبچاق های شرقی به خوارزمشاهیان پیوسته و در درگیری با مغولان نابود شدند.
قبچاقهای شمال نیز تسلیم مغولان شده و حکومت آلتین اردو را بنا نهادند{1256م.}بقیه به سرزمین هنگری کوچیده از شاه بلٌای چهارم تقاضای پناهندگی کرده به تدریج اسلاویزه شده به مسیحیت گرویدند و امروزه بخش مهمی از جمعیت اروپای شرق را تشکیل می دهند.
قبچاق های جنوب نیز در آذربایجان و ماوراء قفقاز ماندگار شده و تحت عناوین دیگر در تاریخ آذربایجان ظاهر شدند.
عده ای از قبچاق ها نیز به مصر و شام منتقل شده بعدها نسل های بعدی آنها در سال 1250 م.حکومت مملوکان را در شام و مصر بنا نهادند.
اینان در زمان سلطان قوتوز و سلطان بای بارس به حد شوکت خود رسیده و به تدریج امور خلافت اسلام را در دست گرفته با صلیبی ها به نبرد پرداختند خاطرات صلیبی ها از نیروهای اسلام در اصل از آن و همین ترکان می باشد.
مملوکان مصر تنها به امور نظامی مشغول نبوده به امور فرهنگی نیز توجهی شایسته داشتند در این دوران کتب مختلف ادبی،تاریخی و زبانشناسی ترکی نوشته شده مانند: کودئکس کومانیکوس(کتاب لغت ترکی،لاتینی،فارسی)ترجمان ترکی و عربی(مولف نامعلوم) کتاب الائدراک اللسان الاطراف(ابوحٌیان محمد قارناتی)و...
قبچاق ها به تدریج عظمت و شوکت خود را از دست داده و در میان دیگر قبایل ترک زبان مستحیل گشتند.امروزه اقوام تاتار،نوقای،قره چای،بالکار،باشقیر،کمیک و سایر اقوام قفقاز اولد بلافصل قبچاق ها هستند.
تاریخ استقرار قبچاق ها در آذربایجان دقیقاً معلوم نیست چنین به نظر می رسد که قبچاق ها متحد آغوزان در واپسین نقل و مکان های ترکان قبلی آذربایجان پیوند خورده و در بنا نهادن آذربایجان شرکت کرده اند.
امروزه یافتن نشانه هایی از ترکان قبچاق در زبان،نژاد،فولکلور و سایر ساختارهای فرهنگی مردم آذربایجان کار مشکلی نیست.
لهجه تبریزی و کلاً شرق دریاچه اورمیه(مناطق بناب،مراغه،عجب شیر،ملکان تا تبریز)تحت تاثیر عمیق این لهجه بوده است.وجود اسامی خاص جغرافیایی نیز کمک فراوانی به این موضوع می کند.امروزه روستاهایی در آذربایجان در شهرهای بناب ،جزیره اسلامی دریاچه اورمیه و روستایی در قره چمن،به نام قبچاق نامیده می شود.
قبچاق ها در تاریخ مردم تبریز نیز نقش داشتند،گویه شمس تبریزی چنانکه گذشت از قبچاق ها بوده و در تبریز متولد شده،بدین سبب لقب تبریزی گرفت و سپس در نزد ابوبکر تبریزی عرفان آموخت و مقام شامخ در ادبیات و عرفان اسلام بدست آورد.         
...................................
منابع
1-مولویه بعد از مولانا،عبدالباقی گولپینارلی،تهران1363
2-سیری در اشعار مکتب مولویه،دکتر حسین محمد زاده صدیق،تهران1369
3-تورکلرین تاریخ و فرهنگینه بیر باخیش،دکتر هیت،تهران1365
4-تورکلرین قیزیل کیتابی،رفیق اوزده ک،تهران1372
5-مولانا جلال الدین،عبدالباقی گولپینارلی،تهران1363
6-دیوان لغات الترک،محمود حسین کاشغری،تهران1375
7-دایره المعارف تشیع،ج4،تهران1374
8-تاریخ عرفان و عارفان ایرانی،عبدالرفیع حقیقت،تهران1370
9-قبیله سیزدهم،آرتورلسکر،تهران1374
10-اقوام مسلمان اتحاد شوروی،شیرین آکینر،تهران1367
11-تاریخ عثمانی،چارشی لی،1368  
ملک زاده دیلمقانی

 

"طولون" ون اوغلو احمد چوخ بیلیگی و عالم ایدی،اسلام اولکه لرینده چوخ لو اعتبار قازانمیش دیر.بئلئیکی حضرت محمد(ص)ین،کوچدوگوندن 254 ایل سونرا،مصر مملکتینه عدالت ایله حاکم اولموشدو و سونرا کی عدالت ده آدلی-سانلی اولدوغو اوچون آسان لیق ایله بوتون شام (سوریه) توپراغینی اوز مملکتی اولان مصره قاتمیش و 26 ایل استقلال و قدرت ایله حکومت قیلمیش دیر.
"احمد"ین اوغلو "خمارییه"،آتاسیندان سونرا حکومته یئتیشمیش و فلسطینی اله گتیرمک ایچون،اسلام خلیفه سی معتضد عباسی ایله ساواشمیش و سونرا معتضد عباسی، خمارییه نین باجاریغین و گوجون و هابئله صداقتین دوشونه رک اونون ایله دوست اولماغا اولدوقجا علاقه گوسته رمیش دیر.
"خمارییه"نین اوغلو "حسین"،اونون یئرینده اوتورموش دور.
"خمارییه"نین ایکینجی اوغلو هارون،قارداشی اولندن سونرا،اونون یئرین توتموش و او اولندن سونرا "احمد"ین اوغلو "شیبان" حکومته کئچمیش دیر.بورادا بونو دئمک لازیم دیر کی بو تورک سلسله سی اوز حکومت قیلدیقلاری زمان لاردا،مصر و سوریه و فلسطین و بوتون آفریقادا بویوک بویوک اسلام آثار و بنالاری قوروموشدولار و عرب لر ایله اوزون ایل لر بویو دوزگون و صادق بیر حال دا یاشاییب و ائولنمیشدی لر و تورک ادبیات و تورک دیلین اورادا،حتی یئرلی آلقیشلامیش لار،بئلئکی حتی عرب لرین چوخونون هله ده آتاسی و یا باباسی تورک ایمیش و حتی عرب دیلینده او زمان چوخ اول لردن،تورک سوزلری و تورک لغت لر ی دولودور کی سونرالار عرب لر اونلاری عربلشدیریب(معرب)منیمسه میشدی لر.بو کیمی تورک حکمت لر عرب و اسلام امپراوطورلوغوندا حتی آفریقا اسپانیا و هندوستان و مین لرجه بئله یئرلرده دولو دور کی گله جک ده گره ک تورک یازیلاری،تورک اولان کیشی لر،اونلاری بیر بیر آراشدیریب و آیدینلاتسین لار و نورلورسا بیر کره ن،اوخوجو اولونجا مولیف و مصنیف و یازار اولسون لار و دونیا تورک میلت لری نین هویت و وارلیق لارینی گونش لر کیمی پارلاسین لار.
بو ایش اولاجاق دیر،گئجی-تئزی وار،چالیشاق اونون یولوندا جانینان کئچن لردن بیری سی بیز اولاق.   
Dil və adəbyyat
Təbirzli əli
    

 

آلتینجی یوز ایلدن اعتبارا،تورک دیل و تورک ادبیاتی نین یازیلی اثرلیرنه ال تاپیلدیغدان سونرا،بو ایلک اورنک لری(نمونه) یئنی سی(یئنی سو) دره سیندن اولان مزار داش لاری اوستونده قیسسا یازیلاردیر.
دوردونجو یوز ایلده،تورک لر طرفیندن ایجاد ائدیلن بو الفبالار ایله یازیلمیش اولان یازی لار، سگگیزینجی یوز ایلده میدانا گلن "اورخون" یازیت لاریندا گورنمک ده دیر.
سگگیز ینجی ایلده،دیل و یازی  و هم ادبی اوصاف باخیمیندان اولان الفبا،دوردونجو یوز ایلین تکامل تاپمیش الفباسی دیر.
اورخون،چایی یاخینیندا بللی اولدوغو اوچون،بو آد ایله تانینان یازیت لار گوگ تورک لر(یعنی شرق تورک لری)طرفیندن تیکیلن داش یازیلار اوزه رینده کی یازی لاردیر.
بو،بولگه ده،بو نوع دان داش یازی لاری (آنیت لار) و باشقا یازی لارین بللی اولدوغو اوچون اون اوچونجو یوز ایلدن یاشایان،تاریخچی "جیوئینی" جهانگشا آدلی کیتابیندا بیلدیرمیش دیر،اون دوققوزونجو یوز ایل سون لاریندا مختلف اوروپالی عالم و بیلیجی لر،بونلار ایله مشغول اولموشلار و دانمارکالی تومسون،1922 ایلینده،نسبتا مستند اولان ترجمه لرینی یایینلامیش دیر.
بو یازیت لاردا،گوگ تورک لر طرفیندن ایشله نیلن میلٌی الفبا یازیلمیش کلمه لر،مانعین آنیت لار اوزه رینده تاپیلان چین جه مقابله لری نین یاردیمی ایله تطبیق ائدیلیب اوخونموش دور.
متن لری ان مهم لری "تون یوقوق" و "گول تیکان" هابئله "بیلگه خاقان" آنیت لرای اوزه رینده یازیلاردیر.
تقریباً 725 ایلینده تیکیلن "تون یوقوق" آنیتی نینیازیتی "بیلگه خاقان" ین وزیر یو قاین آتاسی "یوقوق" آغزیندان یازیلمیش دیر.
متن ده،گئچن بدله یازیلمیش دیر،"من تون یوقوق،بیلگه ائلینه بیعت ائتدیم".بو جمله لر ذاتاً تون یوقوق طرفیندن حاضرلنمیش و اونون اولوموندن اونجه یازیلمیش اولدوغون گوسته ریر،بو حالا گوره "تون یوقوق" تورک ادبیاتی نین آدی،بللی،ایلک یازاری دیر.
بو یازیت بویله باشلاماقدادیر؛
"من،تون یوقوق،اوزوم تاپقاچ ائلینه قیلیندیم،تورک بودون(خلقین)تاپقاچ گورور ایدی."
چین،اوروپا،روسیه و آفریقا یازان لاری نین باخیمیندان باشقا،بیر قسم کیتابلار واردیر کی تورک میلتینی حضرت نوح اولادی بیله رک اوچون شجره لر گوسته ریب لر و بورادا اونلارین یازدیقلاری چوخ قیسسا اولاراق بونلاردیر.
حضرت نوح اوغلو یافث،بیر چولو سئودیگی اوچون اورادا یوررت سالیب حکومت ائله دی.
"یافث"ین اوغلو،آلنجاخان،آتاسی نین یئرینده اوتوردو.
"آنجاخان"ین اوغلو،تورک خان،بویوک بیر امپراطور قوروپ کی تورک لرین نسبتی اونادیر.
"تورک خان" ین اوغلو،آلینجه خان کی ایکی اوغلو اولدو کی بیری نین آدی مغول و او بیری نین آدین تاتار قویدو و چون قوجالیغی یاخینلاشمیش دی،اوز بویوک تورک امپراطور اولکه لرین اونلارین اورتاسیندا یاری بولدو،آنجاق تورک امپراطورونون متحد و بیر قالاجاغین اونلارا تاپشیردی و بو ایکی اوغول گله جکده مغول و تاتار میلٌت لری نین قوروجوسو اولدولار.
 
Dil və adəbyyat
Təbirzli əli

 

 

تورک میلٌت لری نین اورتا آسیادان توره ندیگی کیمی،تورک دیل لریده اورتا آسیادان توره نیب دیر،دونیا دیل لری نین ایچینده تورک دیل لری اوزونه مخصوص و اوزونه یاراشان کیفیٌت و قورولوش صاحبی دیر.
تورک دیل لری،دوغان،قول بوداق لی و اوزگه لغت لری اریدن و میلٌی پالتار و میلٌی روح وئره ن بیر دیل دیر.
بو گئنیش تورک دیل لری قدیم چاغ لاردان باشلایارق جور به جور منطقه لره و لهجه لره یاییلمیش دیر و بونلارین ایچینده ان بللی باشلی سی اورتا آسیا تورک لرینه قایناق اولاراق اوغوز "گونش تورک لری" لهجه لری ایله قیپچاق "بانی تورک لری" لهجه سی دیر.
قدیم اوغوزلارین،لاپ قدیم اثرلری الده اولمادیغینا گوره بورادا اونلارین قوپان گوگ تورک لرین یعنی شرق تورک لری نین اورخون یازی لاری "داش یازی لاری" آدلی اثرلری الده دیر.
گوگ تورک لرین لهجه سی،اوغوز تورک لری نین لهجه سی نین نمونه و سنبولو اولماق ایله برابر،آز-چوخ لهجه تاثرینه توتولوب،آنجاق اوغوز لهجه سیندن آرتیق فرق لی اولماییب دیر،لاکن اویغور لهجه سی بیر چوخ لو تاثره لره بولاشمیش دیر.
اوغوز تورکجه سیله،اویغور تورکجه سی نین اسلام دان سونرا اولاق فرق لری بونلاردیر کی "ب،و،د،غ،ز" حرف لری تلفظ باخیمیندان آشاغیداکی اولان حرف لره تبدیل اولوب و باشقا خصوصیت لرده ده آز-چوخ دگیشلیب دیر و "م،ب،ک،س" حالینا گلیب دیر.
قیپچاق و قومان لهجه لری ایسیه،ایلک زمان لاردا خزر و قره دنیز آراسیندا یئرلشن و سونرادان قره دنیزین غربی شمالی بولگه لرینه ده یاییلان مخصوصاً بالقان بولگه سینده گورونن قیپچاق و قومان تورک لری نین لهجه سی دیر.
اویغور لهجه سی له اوغوز لهجه سی نین وصفی لرین گوسته ره ن و بو اوغز لهجه سی نین،ان گوزه چارپان خصوصیاتی اوروپا میلٌت لری نین دیل لری ایله ایلک قارشیلاشان و بو دیل لردن قازاندیقلاری دیر.مثلاً:"س،ئو،او،ج،چ،پ" حرف لری یوموشاناراق؟،"ز،او،ج،ب" حالینا گلمیش و قالین "گ،ه" حرف لری سان کی یوخ ایمیش خفیف اولاراق کلمه نین باشیندا کی "آ" چوخ دفعه "ها" شکلینده گتیریلمیش دیر.
اوسته یازیلان "او" سسلی حرفین سسی "اوره ک" سسی کیمی دیر.
"جودئکس جومانیکوس" متن لری ایله تثبت ائدیلن بو لهجه،روم ائلی شیوه سی نین دوغرودان دوغرویا قایناغی و آتاسی اولموش دور.
لاپ قدیم لری ده،اورتا آسیانین شمال بولگه سینده،گورونن اوغوزلارین و سونرالار،مخصوصاً اسلامیت دن سونرا غربه طرف قائم اولماسی لا بللی یئرلره نسبتله قدیم جنوب بولگه سی شرقینده قالمیش،بونون اوچون قدیم شمال لهجه سی نین دوامی اولان اوغوز جایا غرب تورکجه سی و جنوب لهجه سی اولان اویغور جانین دوامینا ایسه شرق تورکجه سی آدلاری وئریلمیشی دیر. 
اونونجو یوز ایل دن سونرا،شرق تورکجه سی،خاقانیه لهجه سی آدینی آلمیش دیر و اون دوردونجو یوز ایلدن اعتباراً جاقاتای(جغتای) آدلانمیش دیر.
غرب تورکجه سی آذربایجان و شرق آناتولی و عراق بولگه سینده کوکله شیب،عجم و عرب و تاثیری ایله یئنی خصوصیت لر قازانان قسمی،یعنی یوز اللی ایلدن اعتباراً آذری لهجه سی آدینی آلمیش.
بو لهجه نین بعضی وصف لرینی،عجمجه کلمه لری،عجم لر کیمی و عربجه سوزلری،عجم آذی ایله تلفظ ائتمک و بعضی تورکجه فعل لرین سونوندا کی "ایم،سن" تاقیت لارین(پسوند) "ام،اس" شکلینده ایلشلتمک جنسیندن خصوصیت لر تشکیل ائتمک ده دیر.
آناتولی اوزرینده گلیشن قسمی ایسه،قدیم اوغوز جانین خصوصیت لرین قوت ایله یاشاتمیش،عرب و عجم سوزلری و کلمه لری،تورک شیوه سینه اویغون بیر شکل و طرزرده اویدورماق ایله برابر نسبتاً عرب تلفظونه یاخین اولاراق ایشلتمیش و اون دوردونجو یوز ایلدن سونرا،عثمان لی لهجه سی آدینی آلامیش دیر.
بو گون آناتولی تورکیه توپراغی نین ایچینده و حتی عثمان لی امپراطوروندان چوخ اونجه یاشایان تورک عناصری،تکجه اوغوز جانین تکاملیندان میدانا گلمیش دگیل بلکه جور به جور تورک عنصرلریندن متشکل بیر قایناشماق دیر.
بو قایناشمادا،اوغوز جانین حاکمیتی آیدین اولماق ایله برابر،گوگ تورک،اویغور،قیپچاق،قومان،خاقانیه،جاغاتای(جغتای) و آذربایجانی لهجه لری نین هامیسی نین و حتی بو بللی باشلی لهجه لر آراسیندا سایلمایان داها بیر چوخ تورک لهجه لریندن ده ماده لری واردیر. 
جور به جور ساحه لرده یئرلشن تورک لر،مختلف زمان لاردا آیری آیری الفبالار ایشلتمک ایله برابر دیل لری نین اساس کاراکتئرینی "هویت و شخصٌیت"ایتیرمه میش دیر لر.هر حال دا بو گون کی تورک میلٌتی نین دیلی اولان آناتولی لهجه سی ده مسلمانلیق دان عربجه نین تاثیری آلتیندا قالمیش،اون بئشینجی یوز ایل دن اعتباراً اوروپا دیل لریندن بیر چوخ کلمه لر آلمیش،فقط مخصوص خلق دیلی اولاراق آنا سوزلرینی و اساس کاراکتئرینی دائماً محافظت ائتمیش دیر.
بورادا بونو آچیلاماق لازم دیر کی جور به جور لهجه لر،اویغور،قیپچاق،قومان آدب ایله اولان تورک دیل لری تاریخین ان اول لریندن بو گونه کیمی جور به جور لغت لر و تاثرلری آلدیقلاری حال دا،بو دیل اساس لاری آنا اولاراق نورمال قورولوش لارینی و میلٌی اردم و شخصیتینی طبیعی و اوز-اوزونه قورویوب دور.
Dil və adəbyyat
Təbirzli əli

 

اسلامیٌت دن اونجه تورک میلٌتی کیمی تورک میلٌتی کیمی تورک ادبیاتینیندا ایلک قایناغی اورتا آسیادیر،بو ساحه ده حضرت عیسی دان یوز ایل لرجه اول لره عاید و قازانج اولان ایلک اثرلر،جور به جور تورک ائل لری و قبیله لری آراسیندا "شامان و قام" آدلاری ایله منقبت و مدح اولونان اولیالار و ملٌی قهرمان لاردیر.
بو،مدح و منقبت سویله ین روحانی کیمی عاشق لرین آدی"اوزان" و ال لرینده کی چالدیقلاری سازین آدی "قوپوز" و مدح و منقبت ائتدیک لری اولیالارین آدی "شامان" و توصیف ائتدیک لری و رجز اوخدوقلاری قهرمان لارین آدی "قام" لار ایدی.
اورتا آسیادان باشلایاراق شمال-جنوب،شرق-غرب اولکه لرینده زمان زمان یئر سالان تورک لرین آراسیندا "اوزان" لار،همیشه بویوک احترام لار ایله بسله نیب مرشید و روحانی حالیندا اوگوت لر "نصایح" و عبرت لر سویلر کن،بوتون توی لاردا و یاس لاردا و باسغین و فتح گون لرینده،تورک ادبیاتین و تورک آداب و رسومون قوپوز چالاراق حفظ ائتمیش لر.
حضرت عیسی دان ایکی ایل یوز اونجه،تورکه قازانج و عاید اولماق اوزره،چین قایناق لاریندا قدیم هون لارین،تورک لرین،اویغور لارین ادبی و روحانی اثرلری آرا-سیرا گورونمک ده دیر.
بو ترجمه اولان و قافیه سیز،آنجاق نسبتاً موزون شعرلر،دورت مصراع لی جور به جور،اولان شکیل لردن بیر نئچه سی آشاغیدا گتیریلیر.
یئنگی-سنی ایتیردیک
کی-لین داغ لارینی بوراخدیق
حیوان لاریمیزی بسله مک
داها چتین اولاجاق دیر
قادین لاریمیزین گوزه للیگی
داها قالمایاجاق دیر
بو قافیه سیز اولان شعر کیمی لر،میلاد تاریخیندن اونجه نین دیر و بو گون کی دانیشیق ایله یازیلدی کی هامی اوخویا بیلسین و اما شعر کیمی لرین معنالاری،احتمالاً بونلار اولا بیلر،یورت ائتدیگیمیز یئری ایتیردیک-کی لین داغ لارینی بوراخدیق و یئنی گلدیگمز یئر بوللوق و اوتلوق اولامایاجاق اوچون حیوان لاریمیزا یئم اولمایاجاق دیر،هابئله اونلاری بسله مک چتین اولاجاق دیر،بوندان اوترو یاشاییش احتیاج لاری آغیز و چتین اولدوغو اوچون آرواد-اوشاق یوخسول یاشاییب گوزه ل لیک لرین الدن وئردی لر.
گورونور کی تورکلر،ادبیات و معاریف موضوع لارینا باخماق ایله برابر،یاشاییش و گره ک لرین و اقتصادی موضوع لاریدا شعر گتیره رک،جغرافی و طبیعی محیط ایش لرینه دریندن باخماقدا ایمیش لر و یئنه ده:
باتی بازاریندان بیر یه هر آلدی
گونئی بازاریندان بیر یئم آلدی
قوزئی بازاریندان اوزون بیر قامچی آلدی
صباح اولان کیمی آنا-باباسیندان حلال لاشیب آیریلدی

آخشام،ساری چایین کناریندا دینجلدی
داها،آنا-باباسی نین و قیزلارین سس لرین ائشیتمیردی
تکجه،ساری چایین چاغلاشینی ائشیدیردی
یئنه ده صباح اولان کیمی ساری چای دان وداع ائتدی

آخشام هئی شان تپه لرینه یئتیشدی
داها،آنا-باباسی نین و قیزلارین سس لرین ائشیتمیردی
تکجه،یئن شان بربرلری نین آت لاری نین
کیشنه مه لری ائشیدیلیردی

ایشگه یول،و داغ لاردان اوچار کیمی گئچدی
قوزئی یئل لری گورولتو ایله اسیردی
قارلار،دمیر پالتارلار اوزه رینده پیرلاییردی لار
قوماندان لارین و عسگرلرین یوزلرجه سی  
دوگوشلرده و ساواش لاردا اولوردولر

بورادا احتمالاً بیر عسگرین ساواش اوچون اسلحه و لوازم آلماغی و آنا-بابا و ائو آدام لاریندان آیریلماغی و سونرا داغ لاردان و چای لاردان آخیب ساواش میدان لارینا گئتمه سی و ساواش میدان لاری نین یوزلرجه عسگر و سوبای(افسر) اولولری ایله دولدوغون گوسته ریر.
گورونور کی تورک لر،شعر،اقتصاد،جغرافی دان سوای میلٌی حاکمیت و باشقا فتح لر و ظفرلر اوچون ده گونوللو عسگر اولاراق ساواش طبیعی و هنر کیمی گوره مک ده دیرلر.
اوزان و قوپوز شعری "ساز شعری" بسلنمه گی،میلاددان سونرادا بوتون تورک ائل لری و اجتماع لاری آراسیندا دوام ائده رک بیر چوخ تاریخ منبع لرینده گوزه چارپیر.آتیلانین اولومون آنلادان بیزانس تاریخ لری،بو حادثه اوزه رینه بیر یاس توتولماسینی و هون اوردوسوندا،اوزان لارین آقیمت لار(نصایح) سویله دیکلرینی،بیلدیر مک ده و بونلاردان بویله بیر ترجمه لر نقل ائتمک ده دیر لر.
هون لارین "قدیم تورک لری" بویوک حکمداری و موجوغون اوغلو،ان جسور باش بوغا(سردار) آتیلا،اوزوندن اول هئچ دویولمامیش بیر قوت ایله و گوجلو ایله آلمانیانین بویوک اولکه لرینه صاحب اولدو،او بویوک اولکه لرین بیر چوخ شهرلرینی ضبط ائتمک صورت ایله،روم امپراطوری یالوارماق ایله و بویوک باج لار و خراج لار وئرگی سی ایله،اونو ایره لی گلمک دن وار گئچیرتدی.
آتیلا،بوتون بو فتح لری اوروپادا و بالقاندا قیلدیغدان سونرا،ان خوش گون و ان عشرت زمانیندا دونیادان گئتدی،یعنی هئچ بیر دوشمن و حتی اوز ایچیندن چیخان کیمسه لر الی ایله یوخ،بلکه شادلیق و عشرت مجلیسینده چوخ بیر نئشه حالیندا و هئچ بیر آجی دویمادان اولدو.
میلادادن سونرا،دوردونجو و بئشینجی،آلتینجی ایل لرده چین ین شمالیندا دولت قوران تورک لره مربوط،چین قایناق لاریندان ترجمه اولونان شعرلر و بو گون کی لهجه یه چئوریلن بو شعرلردن بیر نئچه سی بئله دیر:
آی پارلاییر،اولدوزلار آخیب گئدیر
منه گلیب،گلمه یه جگینی بیر داها سویله منه

یالنیز بیر دال(بوتاق)بیر آغاج اولاماز
یالنیز بیر آغاج بیر اورمان(جنگل)توره دمز
سیزین ساکیت بدله گینیزی دوشونورم
و سیزی هئچ اونودا بیلمرم
اوست ده اولان شعرده،یاشاییشین آی لار کیمی پارلاسین و سونرا اولدوزلار کیمی سونوب گئتمه سین سویلر کن،سئوگیلی سیندن جواب گوزله مک ده دیر.
آشاغی دا اولان شعرده،بیر الدن سس چیخمار،بیر گول ایله اولماز و سیزین سکوت و غمینیزی دوشونورم،آنجاق سیزی اوندا بیلمیرم،دئمک ایله اوز هم درد اولدوغون گوسته رمک ده دیر.
گورونور کی مین نئچه یوز ایل بودان اونجه تورک لر آراسیندا بئله بیر اوگوت لر(نصایح) و مثل لر هر دن شعر اولاراق رایج ایمیش.            
بو گونون دوشونجه و مفهومی ایله"اوزان"لارا،حق عاشیقی و حق ائلچی سی دئمک اولا بیلر،بو حق عاشق لری،ائل لرین،اوبالارین خئیر-شر،یاخشی-پیس،سئوینج-یاس ایش لرینه محرم ایمیش لر.کلیسادا خلقین گیزلین اعتراف لارین ائشیدن کشیش لرین عکسینه اولاراق،بونلاردا ائل و اوبا اسرارینا سایغی و حورمت وار ایمیش بوتون بو مقدس رول لاریندا اوگوت(نصیحت) وئرمک و یول گوسته رمک،خئیر-شرینده جان دان اورتاق اولماقدا محرم و صادق ایمیش لر و ال لرینده اولان قوپوز سان کی اونلارین معنوی مدد چی سی ایمیش و اوندان ایلهام آلیرمیش لار.
بو حق عاشیق لری(اوزان لار)آغ ساققال رولوندا اولاراق،بو گونون مَحرَم مشاوری کیمی،بوتون تورک ائل لری آراسیندا اولیالار کیمی مقدٌس بیر حورمته یاراشان و لایق ایمیش لر.
بو حق عاشیق لری نین ان تانینمیشی و بوگون اونلاردا  سنبول و تمثیلچی و نمونه اولانی بویوک "قورقوت آتا" دیر.
قورقوت آتانین احوالین اوخوماق و اونو دریندن دوشونمک،بوتون میلاددان اون و قاباق اولان"اوزان"لارین دورومون و موقعیتین بیزه آیندینلادیر.
قدیم تورک عالمینده،شامان لار و قام لار ایله برابر اوزان لارین روحانی احترام لاری بیر نوع دین و مذهب و مقدس سنت و آداب و رسوم کیمی آلقیشلانیرمیش و اونلار بو رول لاریندا مومن ایمیش لر.
Dil və adəbyyat
Təbirzli əli

 

Harid Fədai: "40-50 ildən sonra Azərbaycan türkü ilə Türkiyə türkünün danışığı bir-birini tamamlayacaq" Elçin Qaliboğlu Bakıda AMEA Folklor İnstitutu tərəfindən düzənlənən "Ortaq türk keçmişindən Ortaq Türk gələcəyinə" adlı V Uluslararası Folklor konfransına Türk Dünyasının müxtəlif ölkələrindən qatılanlar sırasında Quzey Kıbrıs Türk Cümhuriyyətindən olan tanınmış araşdırmaçı Harid Fədai də var. Onunla Türk Dünyasının mövcud mənəvi problemləri ilə bağlı söhbətləşdik. Harid bəy 1930-cu ildə anadan olub, türk dili və ədəbiyyatı üzrə mütəxəssisdir. Bu vaxta kimi divan ədəbiyyatı və türkcə söz düzümü, həmçinin Türkiyə və Kıbrıs folkloru ilə bağlı araşdırmalar aparıb. - Elmdə hansı sahə ilə məşğulsunuz? - Araşdırmalarımı əsasən Kıbrıs türk kültürü təşkil edir. İndiyə kimi 250-dən artıq bu yöndə elmi məqaləm, 25 kitabım işıq üzü görüb. Türk Dünyasının harasında olmuşamsa, həmişə Azərbaycan haqqında sevgilərlə danışmışam. Hələ uşaq ikən bu ölkə haqqında eşitmişdim. Babamın dayısının xanımı vardı, tez-tez bizə maraqlı məsələlər anladardı. Onu da deyim ki, bu məsələlərin çoxu Azərbaycana aid idi. O qədər gözəl, mənalı idi ki, uşaq ikən ağlıma necə yerləşdisə, indi də hamısı yaddaşımdadır. O vaxtdan Azərbaycan haqqında təsəvvürlərim yaranmağa başlayıb. Fikirləşirdim ki, nə vaxtsa qismət olar, Azərbaycana gedərəm. Məlumdur ki, sovet imperiyası dövründə SSRİ öz qapılarını xüsusən Türkiyənin üzünə bağlamışdı. Türklərin bir-biri ilə əlaqə yaratması, dərdləşməsi tamamilə mümkünsüz olmuşdu. Sovet imperiyasının süqutundan sonra artıq bizim türkdilli ölkələrlə əlaqələrimizin yeni səviyyəsinin yaranması üçün imkanlar ortaya çıxdı. Şəxsən mən qan qardaşlarımla mənəvi bağlarımızın möhkəmlənməsi üçün ilk imkan yaranan kimi Azərbaycana gəldim. Azərbaycana hər gəlişimdə özümü ruhən çox güclü hiss etdim, çünki doğma bir yerdə idim. Ümumiyyətlə, 90-cı illərdən etibarən ildə bir neçə dəfə Azərbaycana gəlib-gedirəm. - Azərbaycan türk ruhu özlüyündə müstəqil olaraq türklüyümüzü ifadə edir. Həmçinin Türk Dünyasının bənzərsiz dəyərlərini həmişə sayğı ilə özünün doğması, əslində ruhunun sorağı sayır. Maraqlıdır, Azərbaycan türk dəyərləri haqqında bilginiz tamdırmı? - Mən Azərbaycan ədəbiyyatını, mənəvi mədəniyyət tarixini tam araşdıra bilmədim. Amma Azərbaycan türkcəsi ilə Türkiyə türkcəsinin müqayisəsi əsnasında yaxşı qənaətlərə gələ bildim. Bir daha əmin oldum ki, bu iki türkcə arasında çox az fərq var. Hesab edirəm ki, fərqin hiss olunduğu əhəmiyyətli kəlmələri bir yerə toplasaq, 200-ü keçməz. Şəxsən mən Azərbaycan türkcəsində danışan hər hansı bir soydaşımızı çox asan anlayıram, onunla çətinlik çəkmədən ünsiyyət qururam. Mənim araşdırmalarım dil və ədəbiyyat məsələləri ilə bağlıdır. Ümumən türk dili və ədəbiyyatı ilə bağlı araşdırmalar apararkən gördüm ki, ədəbiyyat nümunələrimiz arasında da ilk növbədə ruh sarıdan bənzərlik var. Məsələn, Türkiyə Kültür Bakanlığı bir silsilə "Türkiyə dışındakı türk ədəbiyyatı antologiyası"nı çap etdi. Orada şübhəsiz, Azərbaycanla da bağlı soraqlar vardı. Kıbrısla bağlı materialları mən hazırladım. Azərbaycanla bağlı soraqları o zaman başqa türk xalqlarının ədəbiyyatı ilə müqayisə etdim, ilk növbədə ruh bağlılığını müşahidə etdim. Ta qədimlərə, yəni folklor, mifologiya nümunələrinə dayandıqca bunların bir-biri ilə mövzu və məzmunca daha yaxın olduğunu görürsən. Bu gün demək olarmı ki, Füzuli daha çox Azərbaycanın şairidir? Yəni o, ruhən həm də bütün türklərin şairi deyilmi? İmadəddin Nəsimi haqqında da bunu demək olar. Mən bu şairlərin Azərbaycanın olmadığını isbat edə bilmərəm. Amma bu zirvələr həm də bütün türk dünyasının ortaq mənəvi dəyərləridir. Bu şairlərin yaradıcılığına baxıram, görürəm ki, bugünkü Azərbaycan türkcəsinə, həm də bizim divan ədəbiyyatına yaxındır. - Həmçinin Mövlana Cəlaləddin Rumi ilə Füzulinin ruhu arasında böyük bir doğmalıq, yaxınlıq var. - Çünki hər ikisi türk ruhundan soraq verir. Türkiyədə Yunis İmrənin, Ruminin yetişməsi bizim ən böyük mənəvi şansımızdır. Nizami Gəncəvi də Türk Dünyasının ortaq mənəvi dəyəridir. Bütün bunları ümumiləşdirib onu demək istəyirəm ki, həm dil, həm də ədəbiyyat sarıdan Azərbaycanla Türkiyə arasında bağlılıqlar hədsiz çoxdur, fərqlər azdır. - Bu gün türk xalqları arasında ortaq türkcə ilə bağlı hansı fikirdəsiniz? - Bu məsələ Azərbaycanla Türkiyə alimlərinin, türkoloqlarının indən sonra daha çox diqqət mərkəzində olmalıdır. Türk dillərinə zaman-zaman çoxlu yad sözlər daxil olub. Azərbaycan SSRİ-nin əsarətində olan zaman bu türcəyə çoxlu rus və əcnəbi sözlər daxil oldu. Məncə, Azərbaycan türkcəsi ilə bağlı indi ən əsas məsələ bu tipli əcnəbi sözlərin dildən tədricən, əsaslı şəkildə çıxarılmasıdır. Məsələn, universitetlərin bölümlərinin adlarını yazarkən belə rus sözlərindən geninə-boluna yararlanmanın şahidi olmuşam. Halbuki Türkiyə türkcəsində bütün bunların çox uyğun qarşılığı var. Mən bu sarıdan Türkiyə türkcəsindən bəhrələnmənin olmadığına təəssüflənirəm. - Çox sevdiyimiz Türkiyə türkcəsində də təəssüf ki, bu gün xeyli ərəb-fars, hətta gözəl türk sözlərini sıradan çıxaran Avropa mənşəli sözlər var. Bu sarıdan Azərbaycan türkcəsindən müəyyən sözləri əvəzləyici olaraq götürmək çox gözəl olmazdımı? - Təbii, bu gün belə cəhətlər təəssüf ki, var. Bu da Türkiyə türkcəsinin problemidir. Hazırda bizdə də ingiliscədən Avropa sözləri daxil olur. Mağazaların adları tamamilə əcnəbiləşir. Azərbaycanda da belə hallar çox artıb. Bu məsələlərin hesab edirəm ki, daha geniş səviyyədə, ardıcıl olaraq müzakirə edilməsi gərəkdir. Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin başqanı Anar bəylə bu məsələləri müzakirə etdik. - Hər halda ortaq türkcə probleminin həlli yolu ilk növbədə öz türkcəmizdə təməl, anakök sözlərimizdən yeni sözlərin yaradılmasından keçir. Maraqlıdır, bu yöndə Türkiyənin, Kıbrısın dilçiləri, türkoloqları nə düşünürlər? - Onlar da mənim dilə gətirdiyim qayğılarla şərikdirlər. Dilin özünəməxsus özgürlüyü var. Əgər dili başqa dillər istila edərsə, o zaman bu, həmin dilin asılılığı demək olur. Biz türklər yabançı dillərə qarşı deyilik. Başqa dilləri öyrənmək pis hadisə deyil, gərəklidir. Lakin soydaşlarımızı ilk növbədə öz ana dillərimizə sayğı üstə kökləməliyik. Qoy onlar ilk növbədə ana dillərini sevsinlər, bu dilin qoruyucusu olsunlar. 8-9 il qabaq belə bir inadla çıxış etdim ki, yabançı dillə təhsilə qarşıyam. Kıbrısdakı universitetlərdə həmçinin yabançı dillə tədris həyata keçirilir. Halbuki bu tədrisi ilk növbədə ana dili vasitəsilə gerçəkləşdirmək mümkündür. Amma övladlarımız ilk öncə ana dilimizi mükəmməl öyrənməlidirlər. - Ortaq türkcənin gələcəyini necə görürsünüz? - İlk növədə gərəkli olan Azərbaycan və Türkiyə türkcələrinin bir-birləri ilə qarşılıqlı əlaqəsinin gücləndirilməsidir. Mən inanıram ki, uzaqbaşı bu gedişlə 40-50 ildən sonra Azərbaycan türkü ilə Türkiyə türkünün danışığı bir-birini tamamlayacaq. O zaman bu ortaq türkcənin hansının Azərbaycan, hansının Türkiyə türkcəsi olduğu bilinməyəcək. Bu türkcə türkləri birləşdirən kültür türkcəsi olacaq. Və şübhəsiz ki, hər bir türk xalqı özünün dilini qoruyub saxlayacaq. - Bu yaxında Azərbaycanın bir neçə qəzetinin baş redaktorları Türkiyədə səfərdə olarkən Türkiyədə Azərbaycan, Azərbaycanda isə Türkiyə mədəniyyət mərkəzinin açılması ideyası irəli sürülüb. Bu məsələyə münasibətiniz necədir? - Bu, son dərəcə gərəkli məsələdir. Çünki Türk Dünyasının bu sarıdan da problemləri hədsiz çoxdur. Bu məsələlərin hamılıqla oturub bir masada çözülməsi qaçılmazdır. Hər halda Türk Dünyasının ziyalıları bu yöndə məsələləri müzakirə etməli, sonda ortaq fikrə gəlməldirilər. "Azərbaycan türkləri parlament seçkilərində fəal olmayacaqlar" Qulamrza Səbri Təbrizi: "Artıq soydaşlarımızın aldanması mümkün deyil" Azərbaycan türkləri İranda keçiriləcək yeni parlament seçkilərinə ümidsiz yanaşır. Çünki illər boyu parlament seçkiləri ölkədə yenilik yaratmayıb və demokratik, şəffaf və ədalətli keçirilməyib. Ümumiyyətlə, İranda keçiriləcək parlament seçkiləri azərbaycanlılara münasibəti də dəyişməyəcək. Bunu Dünya Azərbaycanlıları Konqresinin (DAK) sədri Qulamrza Səbri Təbrizi bildirib. Onun sözlərinə görə, artıq Azərbaycan türklərinin aldanması mümkün deyil. Çünki öz milli kimliklərini dərk ediblər. Bu baxımdan soydaşlarımız parlament seçkilərində fəallıq nümayiş etdirməyəcəklər: "Təbii ki, parlament seçkiləri şəffaf, demokratik və ədalətli keçirilərsə, həmin marafona qatılmaq olar. Ancaq İran kimi ölkədə belə bir şey mümkün deyil". DAK sədri qeyd edib ki, İran parlamentinə Güney Azərbaycan bölgəsindən yerli əhalinin hüquqlarını müdafiə edən, öz millətini, vətənini sevən insanların seçilməsi yaxşı olar. Ancaq bu cür ziyalıların seçki marafonuna qatılmasına imkan verilmir. Mənbə: Xalq Cəbhəsi

xTürk Millətinin tarixi insanlıq tarixi qədər köhnədir. "Türk" sözü tarixin ən köhnə çağlarından bəri istifadə edilirdi və müəyyən bir qövmün ya da qövmlər birliyinin adı olaraq mövcud idi.Türklərin köklü və çox zəngin bir tarixə və mədəniyyətə sahib olması səbəbiylə bir çox elm adamı "Türk" adının haradan gəldiyi haqqında araşdırmalar etmiş, bu araşdırmalar nəticəsidə Türk adı ilk dəfə e.ə. XIV. əsrdə "Tik" və ya "Tiklər" adıyla keçməyə başlamışdır. Digər bir görüşə görə isə Türk adı e.ə. XIV. əsrdən əvvəl də var olduğudur. Çünki Türk irqinin tarixi insanlığın tarixi qədər köhnədir. Bu gerçəyi qövmü və milli mifologiyalarda və tarixi meydana gəlmələrdə izaheden köhnə qeydlərdə görmək mümkün olmaqdadır.
 Türk irqinin çox köhnə olması səbəbiylə Türk adının haradan gəldiyi haqqında bir çox iddia və görüşlər irəliyə sürmüşlər. Buna görə,   -Heredotun şərq qövmləri arasında zikr etdiyi TARGİTAB-lər.    -İskit torpaqlarında doğulduqları deyilən TYRKAE-lər    -Tövratda adı çəkilən Togarmalar.   -Köhnə Hind qaynaqlarında rast gəlinən TURUKHA-lər və ya THRAK-lər    -Ön Asiya mismarlı mətinləridə görülən TURUKKU-lər.   -Çin Qaynaqlarında e ə. I. yüzillikdə rol oynadıqları ifadə olunan TİK və ya Dİ-lərŞəxsən "Türk" adını taşıyab Türk qövmləri olaraq göstərilməkdədir. İslam qaynaqlarında iştirak edən İran mənşəli "Zend - Avesta" rəvayətləri ilə İsrail mənşəli "Tövrat" rəvayətləridə Nuh Peyğəmbərin nəvəsi olan Yafəsin oğlu "Türk" ilə İran rəvayətləridəki Feridunun oğlu "Türac" və ya "Dövr"ün soyu türk adını daşıyan ilk qövm olaraq göstərilmək istənmişdir."Avesta"da iştirak edən "Ebül Bəşər"dən (1) ,Cəmil və oğlu Fərdisindən bəhs edilməkdədir. "Ferdidun ölkəsi Salm, İraq və Turak (Türk) adındakı üç oğlu arasında pay etmişdir. Salmaya bu günkü İran və havalısı, İraqa bu günkü İraq və havalısı ,Turaka isə Orta Asiya və Çin həvvalısı düşmüşdür. Feridun ölüncə İraq, Salma hücum edərək İran və havalısını almış, daha sonra Turaka hücum etmişdir.İraq, Turakı məğlub edə bilməmiş, döyüş bunların nəvələrinə uzanana qədər sürmüşdür. Sonunda Turakın nəvəsi "Afrasyap"(2)  İraqın nəvəsi "Muncihir"i məğlub edərək Ceyhun çayı sərhəd qəbul edilən bir müqavilə bağlamışdır. Bu tarixdən sonra ceyhun çayı şərqində "TURAN", qərbinə də "İRAN" deyilmişdir.Tövrat rəvayətləridə isə Nuh tufanından sonra Nuh peyğəmbər dünyanı üç oğulu arasında pay etmiş.Yafəsə Orta Asiya və Çin ölkələri düşmüş, Yafəs ölərkən taxtını səkkiz oğullarından biri olan "TÜRK" ə buraxmışdır.Görülməkdədir ki Hz. Adəm dövrünə yaxın zamanlarda Turak(Türk)dan İran-Turan döyüşlərindən və Alp Ər Tunga kimi böyük bir Türk Başbuğundan və Saka İmperatorluğu Kağanından bəhs edilməkdədir. Yuxarıda mifologiya və tarixi qeydlər içərisində iştirak edən "Türk" sözlərindən də Türk adının nə qədər köhnə olduğu ortya çıxmaqdadır. E.Ə XIV. əsrdə yer alına "Tik"lər ilə dünyada mövcud olan mədəniyyətlərin ən köhnəsi olan E.Ə. VII. əsr. də Orta Asiyada qurulan "Anav" mədəniyyəti də Türklər tərəfindən qurulmuşdu. O halda Türklər E.Ə. XIV. əsrdə Tiklər , E.Ə. VII. əsrdə Anavlar , E.Ə IV əsrdə Sakalr ilə tarix qeydlərində iştirak etməkdədir.Türk sözünün yazılı olaraq istifadə edilməsi ilk dəfə E.Ə 1328-ci ildə Çin tarixində "Tu-Kiu" şəklində görülməkdədir.E.Ə. I əsrdə Romalı yazıçılardan biri olan Pompeius Tərcüməsinin Azak Dənizi şimalında yaşayan xalqdan "Turcae" olaraq bəhs etməsi ilə ilk dəfə yazılı olaraq qarşılaşırıq.Türk adının tarix səhnəsinə çıxışı  VI əsrdə qurulan kök-Türk Dövləti ilə olmuşdur. Orxan kitablarında iştirak edən "Türk" adı daha çox "Türük" şəklidə göstərilməkdədir. Bundan ötəri Türk sözünü Türk Dövlətinin ilk dəfə rəsmi olaraq istifadə edilən siyasi təşəkkülün Kök-Türk imperatorluğu olduğu bilinməkdədir. Kök-Türklərin ilk dövrlərində Türk sözü bir dövlət adı olaraq istifadə edilmişkən, sonrada Türk milliətini ifadə etmək üçün istifadə edilməyə başlanmışdır.Eramızın 585-ci ilində Çin İmperatorunun KÖK-TÜRK Kağanı İşbaraya yazdığı məktubda"Böyük Türk Kağanı" deyə xitab etməsi, İşbara Kağanın isə Çin İmperatoruna verdiği cavab məktubunda "Türk Dövlətinin Tanrı tərəfindən quruluşundan bu yana 50 il keçdi" xitabları Türk adını şəkililəşdirmişdir. kök-Türk yazılarında Türk sözü daha çox "Türk Budun" şəklində keçməkdədir. Türk Budunun isə Türk Milləti olduğu bilinməkdədir. Başqa sözlə türk adı bu dövrlərdə bir birliyin və ya qövmün adından çox ,siyasi bir mənsubiyyəti təyin edən bir söz olaraq görülməkdədir. Yəni Türk soyuna mənsub olan bütün boyları və birlikləri ifadə etmək üzrə milli bir ad halına gəlmişdir. Türkün Mənası  Türk adına müxtəlif qaynaq və araşdırmalarda müxtəlif mənalar verilmişdir. Çin qaynaqları Tu-küe (Türk)ı dəbilqə olaraq , İslam qaynaqları isə səs bənzətməsinə söykənərək tərk edilmiş, olgunlukçağı və bənzəri mənalar verərək yeni mənalar çıxarmışdır.XIX. əsrdə A. Vamberyin elmi izaha yaxın olan fikirinə görə isə Türk sözü "törəmək"dən gəlməkdədir. Çünki Gökalp bunu "TÜRELİ" yəni qanun və nizam sahibi olaraq açıqlamışdır.Ancaq Türk sözünün cins ad olaraq "GÜC-QÜVVƏT" mənasında olduğu, buradakı Türk sözünün millətin adı olan "Türk" sözü ilə eyni olduğu A. V. Le Coq tərəfindən irəli sürülmüşdür. Bu iddia kök-Türk kitabalarının həll edicisi olan V. Thomsen tərəfindən qəbul edilmiş, eyni iddia G. Nemethin tədqiqləri ilə də isbat edilmişdir.Ayrıca Türk sözünün cins ad olaraq "ALTAYLI" (Ceyhu sonrası Turanlı) qövmlərini ifadə etmək üzrə 420 illərinə aid bir Pers mətinində, daha sonradan 515 hadisələri səbəbindən "türk-hun"(Qüdrətli-Hun) təbirləridə keçdiyi bilinməkdədir.İran qaynaqlarında Türk sözü "Gözəl İnsan" qarşılığında istifadə edilərkən, XI. əsrdə Qaşqarlı Mahmud "Türk adının Türklərə Tanrı tərəfindən verildiyini " ifadə edərək, "Gənclik,qüvvət,qüdrət və olqunluq çağı" demək olduğunu bir dəfə daha ifadə etmişdir. Tarixçilər isə Türk sözünün "güclü-Qüvvətli" mənasına gəldiyini qəbul etməkdədirlər.  

 

سلام دوستلار..

میلاددان اونجه اورتا آسیادا قدیم تورک لرین زنگین و غنی بیر مئتولوژوسی وار ایدی بو مئتولوژودا طبیعتین و کایناتین یارانیشینا گوره آللاه و پیغمبرلر حقین ده،هابئله تورک اجتماع لاری تورک آداب و رسوم لاری اوچون و بورادان اورایا کوچ ائتمک خصوصوندا جور به جور افسانه لر و منقبه لر گورونمک ده دیر.
بونلارین ان مهم و گوزه چاپان لاریندان بیری سی،قره خان افسانه سی دیر کی تورک میلی نین "بوز قورد" دان دوغولدوغو و "ارکه نه کون" مداحی و هابئله بویوک تورک امپراطورلوغونون قورولوشون آنلادان و بیلدیره ن اوغوز تورک لرین منقبه لری و تعریف لری دیر.
قدیم تورک لرین،قدیم یونانی لارکیمی،جور به جور طبیعی و انسانی،مادی و معنوی وارلیق لارین گوسته ره ن،آللاه و کیچیک آللاه لاری دا واریمیش،مثلاً یونانی لارین ژئوسی کیمی اولان،گوگ تانری(گوگ لرین آللاهی) و آللاه لار ایله انسان لار آراسیندا و اسطه و ائلچی اولان کیچیک آللاه لار و دین قهرمانلاری "قام" لار و دین اولیالاری "شامان لار" آدلانیرمیش.
بو افسانه لر و منقبه لر اوزون زمان لار،اورتا آسیادا جور به جور حال دا،تورک میلت لری نین روحوندا یاشامیش دیر و تورک لر جور به جور "بودا" و "مانی" و عیسوی و باشقا دین لری قبول ائدرکن،داها اونلاری منیمسه میشدی لر،یعنی اوزلری نین کی ائله میشدی لر و بوتون بو "بودایسم" و "مانهایسم" دین لری قبول ائدرکن آنجاق اوز میلی اردم و تشخٌص لرین ایتیرمه میشدی لر.
زمان زمان بو بودایسم و مانهایسم و عیسوی  دین لردنه و فلسفه لردن سونرا و بوتون دین لر آراسیندا پارلاق و سون اولان اسلام دینی و اونون قوت لی و انسانی فلسفه سی،تورک لر طرفیندن استقبال اولاندان سونرا،یئنی بیر اسلامی-تورک مئتولوژوسو قورولموش و تورک لر طرفیندن بو دین گئت گئده اوزون سوره لردن سونرا منیمسه نمیش دیر.
بو اسلام دینینده قدیم گوگ تانری یئرینه "آللاه" و آیری آیری الهی و یا کیچیک آللاه لار یئرینه پئیغمبرلر و میلٌی قهرمان لار یئرینه ده حضرت علی کیمی دینی قهرمانلار و هابئله شامان لارین یئرینه اولیالار قویولموش دور.
آنجاق یوتون بو،گلدی-گئدر و زمان زمان دگیش دین لر و مذهب لرین اوزه رینده تورک میلٌت لری نین میلٌی هویت و تشخص لری آنا اولاراق اولمز یاشامیش دیر.
تاریخ لر بویو بوتون بو دین لرین اولماغی ایله برابر،قدیم تورک لرین ایچینده پارلاق بیر "اخلاق" هامی بو دین لرین اوستونده ایدی بون سوز هئچ بیر دین و قانون یالنیز باشینا یئترلی و کافی اولا بیلمز.بو دور کی تورک میلٌت لری بوتون دونیادا هر بیر دین و مرام دان آرتیق،اخلاقی بیر میلٌت تانینیب لار.
لفظ و سوز بو تورک لرین یانیندا مقدٌس بیر آند کیمی ایدی،چتین بیر یئرده و لازم اولاندا،بیر بوق توکو،بویوک بیر قباله و سند کیمی ایدی،اخلاقیٌاتین مبناسی ساده ولی پاک آداب و رسوم ایدی،بونا گوره دیر کی اسلام دان اونجه تورک میلٌت لری آراسیندا دین و مذهب ساواش لارینا گره ک یوخ ایمیش،چون کی مذهب و دین همان ساده ولی پاک آداب و رسوم و تورک اخلاقی ایدی و اخلاق سیز بیر کیمسه همان کافر کیمی ایدی،بونا گوره کی اخلق سیز اولان میلٌت لر ایله،برک و چتین ساواش لاری اولوب دور.
قدیم تورک مئتولوژوسودا مقدٌس اولان آدلاری بیر داها تانییالیم:
1."گوگ تانری" یعنی بو گون کی "آللاه"؛
2."قام"لار:یعنی ائلچی لر و یا انبیا و دین قهرمان لاری
3."شامان"لار:یعنی اولیا و معصوم لار  
Dil və adəbyyat
Təbirzli əli

 

 

Azərbaycan Türklərinin xilas, azadlıq, qurtuluş rəmzi sayılan QURD totemi hər kəsdən öncə bizlərə əzizdir. Təsadüfi deyil ki, cəmi Türklərin xarakterik xüsusiyyətlərinin bir çoxu Qurd psixologiyası üzərində qurulub və hardasa onu xatırladır. Qurdun hansı xüsusiyyətləri şüurlu insanın davranışına yaxındır? Bu sual təkcə müasir dövrün elm adamlarını deyil, hamını düşündürür. İlk növbədə qeyd edək ki,...
          Bu gün dünyada qurdla bağlı külli miqdarda yer adı, adət-ənənələr, mərasimlər vardır ki, bu da Qurdun insan yaddaşında özünə yer tutmasını, bu nadir canlının həqiqətən cəsarət, mərdlik, düzgünlük, həmçinin, azadlıq simvolu olmasını göstərir. Əgər Amerikada yaşayan Mayya tayfaları bu gün də Qurda sitayiş edirsə, Romanın simvolu kimi Qurd qəbul edilirsə, demək, qurdlar heç də insanlara zərər verən yox, əksinə, dünyamızı əyriliklərdən təmizləmək kimi Tanrı missiyasını öz üzərinə götürmüş bir canlıdırlar. Odur ki, Qurdların insan düşüncəsi ilə qəbul edilən müsbət cəhətlərini sadalamaq, bir növ Dünyamızı qurdların varlığına inandırmaq istərdik. Hər halda, Azərbaycan Türklərinin xilas, azadlıq, qurtuluş rəmzi sayılan QURD totemi hər kəsdən öncə bizlərə əzizdir. Təsadüfi deyil ki, cəmi Türklərin xarakterik xüsusiyyətlərinin bir çoxu Qurd psixologiyası üzərində qurulub və hardasa onu xatırladır.Qurdun hansı xüsusiyyətləri şüurlu insanın davranışına yaxındır? Bu sual təkcə müasir dövrün elm adamlarını deyil, hamını düşündürür. İlk növbədə qeyd edək ki,
          1. Qurd yeganə yırtıcı heyvandır ki, onu əhliləşdirmək mümkün deyil. Qədim Azərbaycan Türk el məsəlində deyilir: "QURDU NƏ QƏDƏR ƏHLİLƏŞDİRSƏN, GÖZÜ YENƏ MEŞƏYƏ BAXACAQ".
          2. İlk qeydimiz isə özü ilə aşağıdakı məntiqi nəticəni gətirir: QURD hər zaman azadlığa can atır, onu qəfəsdə əbədi saxlamaq, zəncirləmək mümkün deyil. Qurdun evi meşələr olduğu üçün o hər hansı bir imkan düşüncə qəfəsini dağıdıb özünü "ev"inə çatdıracaq. Çünki o özünü yalnız öz evində sərbəst, azad hiss edir.
          3. QURDlar hər zaman sürü ilə ömür sürürlər. Ova gedərkən, balalarını yem və yeni yaşayış yerləri ilə təmin etmək istərkən, eyni zamanda, digər yırtıcılardan öz evini, balalarını qoruyarkən QURD heç zaman təkbaşına hərəkət etmir. Sürü onun üçün kollektiv özünümüdafiə xarakteri daşıyır. Qurd qurdluğu ilə dərk edir ki, tək əldən səs çıxmaz və yalnız öz növündən olanla birləşdikdə qurd özündən qat-qat güclü olan istənilən canlını məhv etmək iqtidarında olur. Hər hansı bir kütləvi kənar təsir olan zaman QURD ulamaqla öz növündən olanları birləşməyə səsləyir.
          4. QURD təbiətdəki qeyri-kamil olan hər şeyə qarşı dözümsüzlüyü ilə seçilir. Xəstəlik mənbəyi olan hər bir şeyi dağıtmağa hazırdır. Məhz bu cəhətinə görə qurdlar "təbiətin ən sadiq övladı" adlanırlar. Hətta yeni doğulmuş balasının şikəst yaxud zəif olduğunu görüncə QURD onu parçalayıb digər balalarına yedirdir. Bu baxımdan Qurdlar ən sağlam canlılardan sayılırlar. Qoyun sürüsünə soxulan zaman Qurd ilk növbədə xəstə, zəif qoyunları "qaralayır". Qurdların parçaladığı heyvanların əksəriyyəti üzərində aparılmış tədqiqatlar göstərib ki, onların təqribən 90%-i xəstə, şikəst, zəif yaxud cəmiyyətə yararlı olmayan canlılardır.
          5. Qurdu heç nə ilə qorxutmaq mümkün deyil. Qurbanının üzərinə hücum edərkən QURD ilk növbədə onun gözlərinə baxmağa və beləliklə də qarşısındakının qorxub-qorxmadığını, həmçinin, ona qarşı düşmən mövqedə durub-durmadığını dəqiqləşdirir. Əgər onun qarşısındakı canlı (fərq etməz bu canlı heyvandır yoxsa insan) özünü itirərək qorxuya düçar olursa, demək, Qurd onu zərərsizləşdirəcək. Və həmçinin, əgər həmin canlı Qurddan qorxmursa və üstəlik də ona qarşı əks həmləyə hazırlaşırsa, bu da Qurdun gözündən yayınmır. Qurd beləsi ilə "kişi kimi" vuruşmağa hazırdır və bu döyüşdə güclü olan da qələbə çalacaq. Yeganə çıxış yolu qurddan qorxmadığını və eyni zamanda, ona qarşı həmlə etmək istəmədiyini göstərməkdir. Bu zaman həmin canlı Qurdun özünəməxsus ulartısını (Tanrıya müraciət) eşidəcək və Qurdun sakitcə çəkilib getməsinin şahidi olacaq. Hər halda, müşahidələr deyilənləri tam təsdiqləyir. Qədimdə Azərbaycan kişisi qeyri-adi qorxmazlıq, igidlik göstərib hamıdan seçilərkən ona belə deyərdilər: "Sən lap qurd ürəyi yeyibsən".
          6. QURD ailəsinə, evinə sadiqdir. Balalarının, "xanım"ının yolunda canını qurban verməyə hazırdır. Dişisi ölən qurd ömrünün sonuna qədər başqa bir dişi ilə "evlənmir". Bu cür yalnız həyat tərzi Qurdlara YALQUZAQ adının da verilməsinə səbəb olub. Bununla belə, qeyd etmək lazımdır ki, Yalquzaq adi qurddan daha təhlükəlidir, çünki qəzəbləndikdə həyatın və təbiətin qanunları onun vecinə olmur. Bədbin təəssürat oyadan bu tip Qurdlar canı qədər sevdiyi ailəsinin "dağılması"nı, övladlarının, dişisinin ölməsini gördükdə bəlkə də bundan sonra həyatda nə üçün yaşadığını anlamır və "sağlam düşüncə"yə münasibətdə laqeydləşir. Burdan da aydın olur ki, ailə QURD üçün uğrunda özünü fəda etməli olduğu bir obyektdir.
          7. Qurdun azadlıq sevən canlı olduğunu onun daha bir xüsusiyyəti sübut edir: pəncəsi tələyə düşən QURD öz pəncəsini dişləri ilə didib-dağıdaraq özünü tələdən qurtarır.
          8. Tanrıya sevgi qurdun qanındadır. Üzü hər zaman Tanrıya doğru olan QURD ağzını göyə tutub uladıqda belə gözlərini yumur, bir növ "daxilən saflaşır" və "Tanrıya məxsus olduğunu" göstərir. Qurd hər zaman yüksək zirvələri sevir, bəlkə də bu Tanrıya daha yaxın olmaq istəyindən irəli gəlir. Hər halda, hansısa bir təpənin üstündə qürurla dayanmış və göylərə baxan Qurd təsviri Türklərin əsas simvollarından biri hesab edilir.
          9. QURDlar kütləvi şəkildə ulayarkən heç bir canlı onlara yaxın düşə bilməz. Bu, onları ?Tanrıya ibadətdən ayırmaq? deməkdir və onlar bununla heç vaxt razılaşmırlar.
          10. QURD ən çox qarışıq "nigah"dan dünyaya gələn canlılara nifrət edir. Qan təmizliyi Qurd üçün ən vacib amillərdən biridir və qurd bu baxımdan hibrid canlıları, ələlxüsus da qatırı, çaqqalı, kaftarı bir növ "təbiətin səhvi" sayır.
          11. Dişisini başqa bir erkək heyvanla görən QURD öz dişisini parça-parça edir, digər erkək canlıya isə çəkilib getməyə imkan verir. Həmin erkək canlı qurdun gözünün düşmənidirsə, deməli, o da Qurdun qəzəbindən qurtula bilməyəcək.
          12. Yaşadığı əraziyə, ailəsinə, öz növündən olan digər qurda təcavüz edilərkən qəzəbli Qurdun qarşısını heç bir canlı ala bilmir, hətta Aslan belə qisas hissi ilə hərəkət edən Qurddan çəkinərək qaçır.
          13. Sürü ilə ovdan dönərkən, düşmən saydıqları canlıların üzərinə gedərkən və s. sürüdən geri qalan Qurdu "dəstə rəhbəri" parçalayır ki, rəqibin "əsirinə çevrilməsin".
          Bu misalların sayını istənilən qədər artırmaq olar. Sadaladığımız bütün xüsusiyyətlər Qurdun insana bənzər bir şəkildə, instinktiv formada hərəkət etməsini təsdiq edir. Türk Soyu hələ min illər öncə özünə simvol seçdiyi QURDun bir sıra müsbət keyfiyyətlərini özündə cəmləşdirib. Yuxarıda sadaladığımız xüsusiyyətlərin böyük əksəriyyətinə Azərbaycan və Anadolu Türklərinin, habelə, Türkmənlərin psixologiyasında rast gələ bilərik. Türklər hər zaman azad və sərbəst olmağa, öz dövlətinə, ailəsinə sadiq qalmağa, kollektivin rəyi ilə hesablaşmağa, dar gündə özünü kollektivin bir üzvü kimi görməyə üstünlük veriblər. Türklər o dərəcədə qorxmaz olublar ki, İslamın 2-ci xəlifəsi Ömər onlar haqqında belə deyib: "Türkü yaraladınsa, hökmən onun işini bitir. Əks təqdirdə o əlinə düşən ilk imkanda geri qayıdacaq və sizə o zaman aman olmayacaq. Onlar geri çəkilməyi, uduzmağı qəbul etmirlər". Sonuncu dini insanlara təlqin edən Həzrəti-Məhəmməd isə ərəblərə xitabən bunları söyləyib: "TÜRKLƏR SİZƏ TOXUNANADƏK ONLARA TOXUNMAYIN." Bu gün bütün dünyaya aydındır ki, İslamı bir din kimi yaşadan da məhz Türklər olublar. İslam dini məhz onların hesabına özünü qoruyub saxlayıb. İslama Ayparanı da ilk dəfə Türklər əlavə ediblər. Ayparanın bir simvol kimi qəbul edilməsi isə Boz Qurd Əfsanəsi ilə sıx bağlıdır. Tanrının insanlara göndərdiyi sonuncu dinin xilaskarı kimi Türklər özlərinin "Tanrı Milləti" olduqlarını dəfələrlə sübut ediblər. Odur ki, Tanrıya tapınan Boz Qurd simvolu hər zaman Türklərlədir və onları bir-birindən ayırmaq mümkün deyil.

 

سلام دوستلار...

گئچمیش ده ایران کلمه سی یئرینه "ممالک محروسه" دیئه ردی لر.بو ممالک محروصه دن منظور،ایراندا اولان ایالت لری مملکت تانیماق ایدی.او حال دا هر مملکت اوچون بیر میلی و قومی حقوق تانینماقدا ایدی و تورک حکومت لری بوتون بو مملکت لرده اولان قوم و ائل لرین دینی،ادبیاتی،آداب و رسومی و دیلی اوچون بیر حراصت و بیر احترام و برابرلیک دویغوسوندا ایدی لر.
تورکون تاریخ لر بویو باشقا میلت لره حقوق و احترام اخلاقیاتی اولدوغو کیمی بو وظیفه نی همیشه گوز ائوینه آلاراق،باشقا قوم لارا و ائل لره انسانی و وطنی اخلاق ایله باخاردی لار.
ممالک محروصه دئمک،حراصت اولونان مملکت لره دئمک ایدی و تورکجه سی قورونان اولکه لر معناسین وئریردی و حقوق و اخلاق باخیمیندان بو،بیری سی نین او بیری سینه اوستون و یوخاری توتولماسی یوخ ایدی.او حال دا بو ممالک محروصه ده اولان لار،میلی ستم و رژیم تبعیض لری دویمادان بوتون ممالک محروصه وطنداش لاری ایله صمیمی و قارداش اولاراق،وطن دشمن لری نین اونونده بوسبوتون بیرلیک و اتحاد گوسته ریردی لر.
فارسجا یازان شاعیرلرین،یازارلارین،ادیب لری تورک حکومت لری طرفیندن حمایت و تشویق اولونوب بسلنمه لری،تورک قومونون وطنی و میلی اخلاقیاتیندان عبارت ایدی کی الی آلتیندا اولان میلت لره،تورک میلت لری ایله برابر حقوق قائل ایدی لر.
سون زمان لاردا،بو ممالک محروصه یه باش دان ایران آدی وئریلدی و مملکت یئرینه ایالت و یا استان آدی قویولدو،البته بو آدلار نه میلی و نه ده میلی حقوق باخیمیندان ایدی،بلکه ایش بولومو و اداره اولونماق باخیمیندان ایدی.
آنجاق کئچمیش ده کی میلی حقوق و اخلاق یئرینه مرکزی دولت تبعیض لری و میلی ستم سیاسی اورتایا قویولدو و سونرا تحقیرلر و توهین لر شدت ایله باشلاندی.
بو سیاست لرین و تبعیض لرین چیرکین تاثیرلری آلتیندا اولاراق،اوستون توتولان لار،تحقیرلر اولان لارا اوزگه و اجنبی گوزو ایله باخدی لار و اونلار غیر ایرانی و حتی اوزگه توخومو دئدی  لر.
آچیقجاسی بو کی کئچمیش ده کی متقابل احترام و اخلاق یئرینه،ضدیت و دوشمن لیک لر توره ندی و وطن دوشمن لری نین اونونده آیری لیق لار و سویوقلوق لار اورتایا چیخدی.
ایران لی اولماغی،محض فارس اولماق سیاستین ایره لی سوره ن لر،فارس لاری باشقا قوم لارین اوستونه تحریک ائتدی لر و یوزلرجه کیتاب لار و مقاله لر یازیب و یالان لار قوراشدیریب اونلارین میلیت و اصلیت کوک لرینه بالتالار و تئشه لر ووردولار.
ایران لی اولماغی،فقط فارس اولماق شرطی ایله تحمیل ائده ن لر،بو قومی اول ناسیونالیست و سونرا شئوونیست روحیه سینه ایته له دی لر و اونا یالانچی و آلدادیجی تاریخ لر و هویت لر و تاریخی اثرلر قوراشدیردی لار و بئله لیکله باشقا قوم و ائل اوچون، فاشیست لرین اس اس لری کیمی بیر "رایش" اورتایا چیخاردی لار.
کئچمیش ده و دوننه کیمی سوفرامیزین باشیندا اولان اونون ایله قارداشجا یاشادیغیمیز و تورک کلمه سین شعر دیوان لاریندا "گوزه ل لیک و ایگید لیک" تجسم گوسته رن فارس دان،بو گون بیزیم اوچون بیر باریشماز دوشمن و میلیت مفتشی توره دن نژاد سئوه ن لر،هم بیزه و هم باشقا وطن قارداش لاریمیزا و هم ده وطنیمیز اوچون ان بیرینجی ناکیشی و ییرتیجی دوشمن لردیر.
و ایندی نژاد سئوه رلر،هر ایالت و یا استان اوچون،بیر صفت و سجیه و قومی اخلاق قائل اولارلار.مثلا کوردلری اصیل ایران لی،گیلان لی لاری میلی قهرمان لار و فارس ایالتین ادب و هنر ایالتی گوسته ره رلر،ولی ایران لی تورک اوچون هئچ بیر صفت و هویت قائل اولمامازلار، فقط قورخو و خطر گون لری،آذربایجان ایرانین باشی گوسته ری لر و "آذربایجان سر بلای ایران است" سوزو،قیزقین بیر هیجان ایله و آلدادیجی بیر حیله ایله آذربایجان لی نی تحریک ائدر.آنجاق بو تورک و آذربایجان لی هئچ ده اوزوندن بیر سوروشماز کی نه دن،بیردن بیره اونو یادا سالدی لار؟و نه دن باشقا گون لر،خوشبخت و سعادت گون لرینده یادا دوشمز؟
آذربایجان ایرانین باشی،سوزون ائشیدن تورک و آذربایجان لی بو تعریف و تحریک دن شیشر و مغرور اولار،اوزون بئله ده اونودولموش و یاددان چیخمیش گورمز.همیشه "سپر بلا" اولماغی بیر نوع قهرمانلیق و تمامیت ارضی اوچون اوزون ضامن بیلر.
ده گه نک و چوماق یئرینه ایشله نیلن و زمان زمان ال لرده قولچاق اویون اولان به اصطلاح آذربایجان لی،هئچ اوزوندن سوروشماز کی اگر آذربایجان ایرانین باشی دیر،بس بو باشین دیلی هانی؟یوخسا بو باش بیر داش کلم و یا قارپوز دور؟               
دیل سیز باش،روح سوز بدن،هویت سیز تورک،اوزون تانیماز بیر انسان اولودور و بونون اوچون گره ک بیلمک کی هئچ بیر کیمسه،اولو اوچون حق و یاشاییش قائل اولماز و اولمالی دا دگیل.چون کی اولوم،هر حقین و هر یاشاییشین سونودور و سون سوز،اوز اوزونه هر بیر وارلیغا قیرمیزی جیزیق چکمک دئمک دیر.
آنجاق باشین دیلی،بدنین روحی،وارلیغین هویت لی و اوزون تانینمیش ایسه ین بیر انسان،گره ک ایاغا دورسون،گره ک اولدوغون گوسته رسین و سونرا حقیقته چاتسین،یوخسا زمان،طبیعت و حتی به اصطلاح انسان لار اونا رحم ائتمزلر.
دیل سیز باش...اگر داش کلم،اگر بیر قارپوز،اگر بیر قاباق و تنبل کدو دگیل بس نه دیر؟بونو گره ک اوزوموزدن سوروشماق،بونا دینله شک و بوگون داها،ده گه نک و چوماق اولونجا،اراده لی،دشونن و قهرمان بیر انسان اولمالی و قارپوز و داش کلم اولونجا گوزه ل بیر دیل و فرهنگ قوروجوسو اولمالی ییق.
بورادا گوزه ل بیر دیل و فرهنگ قوروجوسو دئمک دن منظور او دگیل کی تازادان و یئنی دن بیر دیل و فرهنگ یاراتمالی و توره تمه لی ییک،بلکه منظور بو دور کی پوزولموش و داغیلمیش میلی دیل و میلی میراث لاریمیزین تازادان و یئنی دن یارانماسینا و توره نمه سینه احتیاج یوخ دور،چون کی بو دیل و میراث لار،مین ایل لرجه دن بویانا،بوتون دونیا اوزه رینده ازیلمه دن و چورومه دن یاشاماقدادیرلار،و ایندی یه کیمی یوزلرجه ضربه لردن و آسیب لردن ساغلام و روح لو قالدیغی نین سببی یالنیز اوز اصیل و محکم اولدوغوندادیر،نه بیزیم یاخشی و همت لی وارث اولدوغوموزدان.
بونون اوچون دورکی بو گون اوز آییلمیش و یاخشی وارث اولدوغوموز گوسته ره ک و دوغروسو بو کی اوزوموزو توپلامالی و اوزوموزو قورولمالی ییق و یئنه دن بونو گره ک دوشونمک کی دیل سیز باش اولدوغوموز اوچون،بو گون بیزه نبات ایله انسان اورتاسیندا وئریلن یئر و تحمیل اولان ردیف هانکی بیر موجودون یئری دیر،اونودا آناتوپراغیمیزدا.
Mənbə:dil və ədəbiat
əli təbrizi

سلام لار...

دونیالیق اولان تورک دیلیمیزده او قده ر گوزه ل لیک لر و درینلیک لر واردیر کی حتی اوزگه لری ده حئیرته و تعجبه سالار.
دیلیمیزده اولان محکم قورولوش لار،ترکیبلر،طبیعی حرکت لر و هابئله اوزگه لغت لری یئمک و هضم ائتمک و اونلارا میلٌی و ائل پالتاری گئیدیرمک،سونرا زمان زمان،میلٌی هویت شکلینه سالماق مهارتی دولغون دور.
بیزیم گوزه ل دیلیمیز،اودوقجا قول بوتاق لی و دئدیکجه درین و دولو بیر دیل دیر.بونو اینان دیرماق اوچون هئچ بیر آند و آند ایچمه گه احتیاج و گره ک یوخ دور.چون کی گونش پارلایا پارلایا،اونون وارلیغین و ایشیغین گوسته رمک و تانیتماق آرتیق بیر ایش و هر بیر گوزه لی و هر بیر دوشونن آدام اونو ان لار،آنجاق بونلار ایله بئله بعضی کیمسه لر واردیر کی درین باخیشلی اولمادیقلاری اوچون،هر دن بو تانیتماق و گوسته رمک لازیم و گره ک دیر.  
آمما،بوکی قدیمدن دئیب لر:"تورکی هنر و باجاریق دیر"و فلان دیل شکر اولدوقجا دوز دور دئدیکجه دوغرو،لاکن اوزگه بو"هنر" کلمه سین قوخولو و چتین بیر شکلیده گوسته ریب و تحویل وئریبلر،بئلئیکی بیزلر و باشقالاریدا بو دیلی چتین و اوگره نیلمه یه ن بیر دیل دوشونموشوک کی فلان کیمسه لرین حقلری واردیر کی بو دیلی اوگره نه بیلمه سین لر،چون کی بو دیل چتین دیر...آخی؟
کئچمیش دن دئییب لر کی لفظ،لفظ عرب دیر،تورکی هنر،فلان دیل شکر و بیزلر و اوزگه لرده بونو یوز ایل لرجه تقلید و تکرار ائتمیشیک ولی بیر کره ن ده اولسون کیمسه اوزوندن سوروشماییب کی آخی نه اوچون بونا "لفظ" و اونا "هنر" و او بیری سی نه ده خالا خاطرین قالماسین اوچون "شکر" آدی وئریب لر.
و آمما دوغروسو بو دور کی عرب لفظی اوزو بیر گوزل،موسیقی لی،محکم،یاپیشان،جان لی و خوش سسلی دیل دیر.بئلئیکی عربجه دانیشان،و قرآن اوخویان بیر عربین سسی بیزیم قولاغیمیزدا نظم و شعر کیمی گلر و حتی بو دیلی بیلمه دیگیمیز حال دا اونون محکم، یاپیشان و موسیقی کلامیندان خوشوموز گلر و مفتون اولاریق.بونلادان باشقا،عرب دیلی هر جهت دن بوتو،تکمیل و هابئله "شکر؟!" کیمی دیل لررین دادینا دوران و اونلارین اوزونون سویون حفظ ائده ن بیر دیل دیر،یوخسا بونلار اوز ایاق لاری ایله تاتی-پاپی دا ائده بیلمزدی لر.
و آمما،تورکی هنردیر،بونا گوره کی تکمیل دیر،طبیعی دیر،دولوب داشان دیر،اوجو بوجاغی سون سوز و قاعده و اصول باخیمیندان دوزگون دور.اویله کی بو دیل ده هر بیر سوزو دانیشیق هر یانا دونوب بورولدوغو حال دا اصل قورولوشون و کوکون الدن وئرمز.بو دور کی اوزگه کیمسه بو دیلی اصول و قاعده یولو ایله آز بیر زمان دا اوگره نه بیلر.
بونلاردان سوای،گره ک گورمک کی "هنر و باجاریق" کلمه سین حقا نه کیمی ایش لره و دیل لره نسبت وئریب لر و وئرمک اولار؟و دوغروسو هنر و باجاریق نه دیر؟ و نه دئمک دیر؟
قیسسا و آچیقجاسی بو کب هنر و باجاریق کلمه سی،اوست اوسته فنی،تکمیل،اوستون و اینجه صنعته و بئجرمیش بیر دیله و ایش لره وئریلیب و وئریله بیلر.هنر دئمک دن منظور، همان تکامل و ترقٌی و غنی اولماقدیر.بونا گوره گوزه ل اولان تورکو،دیلیمیز،بو شخصیت لی و اردملی عنوانا و آدا انصافاً لایق و حقا یاراشان دیر.
بس گورونور کی گوزه ل و دونیالیق اولان دیلیمیزده هنر و باجاریق آدی و نسبتی آسان و قولای وئریلمه ییب دیر.بلکه دوغرودان دوغرویا غنی،بوتوو،دولو و کوکلو بیر دیل دیر.و ایندی گره ک گورمک کی بو گوزه ل و اینجه اولان دیله نه اوچون دونیالیق دیلی دئییب و بونو دییه دییه نه دن اونو آیدین و درین تانیمیریق؟و بو دیلی و اونون دونیالیق اولدوغون تانیماق اوچون و اونا دریندن اینانماق اوچون هر شئی دن اول لازیم دیر کی آذربایجان آدلی قفسدن و یووادان باشیمیزی ائشیگه چیخاردیب ایرانین هر یاندا و هر نقطه ده اولان اصیل تورک لرین تانیاق،هابئله اونلارین حتی بیزدن ده دوزگون دانیشیق لاری دیلی و کامل لغت لری گوز ائوینه آلاق و سونرا اولورسا و یئتیشیرسه گوزلریمیزی سیله ک،شرقدن-غربه،شمال دان-جنوبا قده ر بیر بیرینین یانیندا و قومشولوغوندا یاشایان،آنجاق بیر بیرلرین تانیمایان بویوک بویوک تورک میلٌت لرین درین درین تانییاق،چون کی نئجه اولورسادا اولسون بونلاری تانیماق اوزوموزو تانیماقدادیر و اوزوموزو تانیماق،دوغروسو بونلاری قارداش تانیماقدادیر.
بونلاردان باشقا،آچیقجاسی بو کی اصلینده بونلار،بیز و بیز اونلاریق،بونا گوره بو بویوک و عظمت لی وارلیغی دریندن دوشونمک اوچون گره ک و لازیم دیر کی اول،بیزه آذربایجان بیچیمینده مللیت جیزیغی چکن لرین اسارت جیزیق لارین پوزاق،و کوکوموزه وورولان پاس لاری سیلک و سونرا کئچمیش دن تجربه آلاراق آیدین گله جکده،حق یولوندا چالیشماغا باشلایاق،انشاءلله.
بورادا چوخ قیسسا اولاراق،بیر نئچه سوزون یازیلیب آیدینلاماسی گره ک و لازیم دیر اودا بو کی بویوک تورک میلٌت لری نین دونیا دا نه قده ر اولدوقلاری و نه یئرلرده و نه منطقه لرده یاشادیقلاری دیر.
نطفه و قومیت باخیمیندان،بو گون دونیادا ایکی میلیارد تورک،تاتار و مغول نژادی واردیر کی بو بویوک سای دونیانین تقریباً یاری سینا یاخین بیر سایی دیر.بو عظیم و بویوک سایی دا اولن تورک نژادلاری،دونیانین ان بیرینجی و چوخ سای لی قوم و ملیت لریندن بیری دیر کی اوزونه مخصوص مشخصاتی واردیر کی تانینماسی چوخ آسان و قولای دیر.
دونیا اوزه رینده جور به جور یئرلرده،اولکه لرده یاشایان میلیون لارجا تورک نژادلاری نین جور به جور آدلاری واردیر کی هر یئرده اونلار تورک و مغول و یا تاتار دئمزلر.آنجاق بوتون بو نژادلارین هامی دان آرتیق و اونملی اولان آدلاری تورک و مغول و تاتاردیر.یعنی بو اوچ بویوک و تانینمیش آد،بوتون دونیا تورک لری نین آرمی و سنبلی اولا بیلر.
و آمما،دونیانین یاری سینا برابر اولان تورک،تاتار و مغول نژادی نین نه یئرلرده دایانیب یاشادیغی اولکه لر و آدلاری هله لیک بونلاردیر.چین تورکستان،(سین کیانگ)ایچری و دیشاری مغولستان،تبت،افغانستان،ویتنام،تورکمنستان،قرقیزستان،اوزبکستان،قزاقستان ،گونئی و قوزئی آذربایجان،ایران،ترکیه،قفقاز،عراق،سوریه و حتی عرب اولکه لری نین چوخ لاریندا و یئنه ده چوخ لو ائل لر و قوم لار اوجمله دن ایسقومولار،قاباردین لار،و سونرا بالقان حدوددوندان توتوب بلغارستان،آلبانی،یونان،مجارستان،یوقوسلاویا و باشقا اولکه لر.
و سونرا اوزون ایل لر بویوک تورک امپراطوری حاکمیتینده یاشاییب مغول و تاتار و تورک ایله قاتیشان مصر،مراکش،تونس،الجزایر،لبنان،اوردون،فلسطین،عراق،لیبی،و بیر باشقا اولکه لر.
بس گورونور کی آسیادان توتوب اوروپایا و آفریقادان توتوب آمریکایا کیمی،سیرم سیرم ترک، مغول،تاتار قومی و نژادی و یا اونلاردان اولان و توره نن لردیر کی کوک،کوتوک لری بیر نطفه دن اولاراق اوست اوسته بیر بیرلرینه اولدوقجا اویغون و دئدیکجه یاخیندیرلار.مثلاً:بو نژادین روحو،عصبی،خویو،دوزومو،داماری،سویو،دینمیز-سویلمز بیر بیر لرینه آژ-چوخ اوخشاماقدادیر.
بونا گوره دیر کی آذربایجان آدلی قفسدن باشین ائشیکه چیخارسان جسور بیر تورک،ایلک باخیشدا دونیانی ایشیق،گئنیش و سونرا بوتون یان-یووره سین دونیا تورک قارداش لاری ایله دولو بیلر.البته دونیانین یاری سین تشکیل وئره ن ایکی میلیارد یاخین بویوک تورک میلت لری نین بوتون خصوصیاتین یازماغا چالیشان و درین یازیچی لار و بویوک کیتاب لار لازیم دیر.بورادا چوخ چوخ قیسسا جا اولونان اشاره لر یالنیز بونون اوچون ایدی کی غئیرت لی تورک بونو بیلرک ایندیدن بئله بیر آغیر و شرف لی وظیفه لرین فیکرینه دوشوب،میلی بورج لارینی ادا ائتمک هدفی و آماجی اوغروندا اولسون لار و ایندی بورادا بو بویوک مساله یه موضوعا یئر اولمادیغی اوچون اصل مطلبه دونوب گورمه لی ییک کی تورک دیلی نین گوزه چارپان خصوصیاتیندان نه لر گوسته رمک اولار؟
بورادا بونو آچیقلاماق لازیم و گره ک دیر کی بو یازیلار و شاره لر تکجه آراشدیر ما و یالنیز تحقیقات اوچون ایدی کی بللنیسن کی نه یئرلرده تورک نژادی و تورک "ژن" نیندن اولان لار وار ایمیش و واردیر.
دئدیک کی گوزه ل تورک دیلینده،نه یازیلارسا و نه قوشولارسا،همان او اوخونار،یعنی بو دیل ده یازیلان شعر و سوز اصول و قاعده اوزیله یازیلسا،داها لازم دگیل کی مثلاً شعرده اولان سکته نی و یا اوزون گلن بیر هجانی(سیلابی)و کلمه نی اوزاتماق و قیسساتماق ایله وزن اله گلسین،چون کی تورک دیلینده اصول و قورولوش طبیعی و رئال اولدوغو اوچون نه یازیلارسا همان او،اوخونار و چکیش برکیش لازم دگیل.بونا گوره بو دیل بوتوو و تکمیل اولدوغو حال دا هئچ وقت جیزیق دان و قاعده دن قیراغا و آغیز و دوداق بوزمگه احتیاجی یوخ دور.
و اما،"شکر؟" اولان دیل ده،دوزگون بیر قاعده و اصول اولمادیغی اوچون،سوز ایله شعرین اوخوماغیندا فرق واردیر.بئلئیکی بو دیل ده شعر یازان و شعر اوخویان بیر کیمسه گره ک دیر کی اوزون ایل لر بویو کمیک(سوموک) سیندیرسین و عادت ائله سین و بیر شعری دوزگون اوخوماق اوچون آغیز و بورون اگمک ده اوستاد و پیشمیش اولسون،یوخسا،بو چیندیریلی اتی (شکر دیلی) و داماری چئینمک هر دیشین ایشی دگیل.
آیدین دیر کی بو "شکر؟" دیل ده اصول و جیزیق یوخ،بلکه اونون یئرینه عادت و خوی حاکم دیر.بو انس و عادت اوزو هئچ بیر زمان و دایمی اولمادیغینا گوره پوزولماق دا و دگیشمه ده دیر.بونون اوچون دور کی هئچ ده اعتبارلی و دگرلی بیر دیل اولا بیلمز.
بو دیل ده،شعرین هیجالاری نین اوزون-قیسا اولدوغو ثابت دگیل و وزن اوچون ممکن دور کی قیسا بیر هیجانی چکیب اوزاتماق اجباری اولسون و یا سسی اولمایان بیر "ت" حرفی شدت ایله سسلن سین،مثلاً "دوست" کلمه سینده اولان "ت" حرفی که سس سیز بیر حرف دیر و هردن هیجایا گلمز،بعضی یئرده "تا-تو" شدت ایله اوزون و مصوت هیجا کیمی سس وئرر.
بس بو حال دا،بو دیل ده قاعده و هیجا معین بیر دوروم دا دگیل،بلکه شعرین وزنینه تابع دیر.حال بو کی دوزگون اولان تورک دیلینده،سوز و شعر بیر هیجا و بیر قاعده ده دیر.مثلاً:
                                  گئتمــه بــــو نــاز ایله گوزه لیم بیر دایان گوروم
                                  عشقینده من یانان کیمی بیر سنده یان گوروم   
بو بیت شعرده،هئچ بیر کلمه آرتیب و یا اسگیلمه ییب دیر.بلکه ثابت و منظم دیر.و اویان-بویانا آخماسی و اوزانیب قیسسالماسی اوچون داها انس و عادت ایسته مز و بونا گوره هر بیر باشقا کیمسه لرده بو گوزه ل دیلی اویره نیب و شعرین اوخویابیلر.
دئدیک کی بیزیم دیل ده جور به جور خصوصیت واردیر کی باشقا دیل لرده چتین اولا بیلر.هر شئی دن اول گره ک بیلمک کی بیزیم دیلیمیزده کلمه لر،امری (ریشه فعل)بویور اولدوغو حال دا،ایشله نیلنده و صرف اولاندا،اصالت و کوکون الدن وئرمز و دگیشمز،یعنی کلمه هر شکیل ده یازیلسا و هر نه شکیله دونسه استقلالین آتماز و قورولوشونا لطمه دگمز. مثلاً:گل-گلدیم،وئر-وئردیم،سات-ساتدیم،قاچ-قاچدیم،لاکن عجم دیلینده،بوتون لو "فعل امر" کلمه لر فورا شکیل لرین دگیشر.مثلاً:بیا-آمدن،بنویس-نوشتم،بفروش-فروختم،بیانداز،انداختم و باشقالاری،عموماً آلت-اوست اولور و حرف لر قاعده لردن پیتلاشیر.
مثلاً بنویس تبدیل اولور "نوشتم"،"س" حرفی،"ش" حرفینه دونور و یا بیا،تبدیل اولور "آمدم" ،کی "ب" و "ی" حرف لری اولورلار هابئله بفروش "فروختم"،کی "ش" حرفی "خ" حرفینه تبدیل اولور و یوزلرجه بئله بیر پوزوق و قاعده سیز کلمه لره استناد اولا بیلر.
بیزیم گوزه ل و دوزگون دیلیمیزده،فعلین ریشه سی و استقلالی،اوز یئرینده محکم و پوزولماز بیر حال دادیر و صرف اولاندا هئچ بیر حرکت اونو پوزمور و دیدرگین ائتمیر،حال بو کی عجم دیلینده کلمه لر فوراً پوزولور،مثلاً "س" حرفی، "ش" حرفینه، "ز" حرفی "خ" حرفینه و هابئله بو حرف او حرفه،مقدم،موخره و چوخ لاری حتی امری و خطاب کلمه نین حرف لری،جواب کلمه ده اصلاٌ اورتادان گئدیر.
هله بونلاردان باشقا،بو دیلین شدت ایله قوری و سینان اولدوغو،اونو اولدوقجا،موسیقی کلامیندان یوخسول ائدیب دیر.بئلیئکی آشاغیدا اولان تورکجه نین معادلی بو دیل ده یوخ دور. بیزیم دیل ده بیر کلمه او دیل ده نئچه کلمه یئر توتور و ایندی بیر نمونه.
ایش:ایشله دیم،ایشله تدیم،ایشله تدیردیم،ایشله تدیردیمسه.
ایندی اونلارین معادلینه باخور.
کار:کار کردم،به کار انداختم،توسط دیگری به کار انداختم،اگر توسط دیگری به کار انداخته باشم.
بونلار و یوزلرجه بونلارین معادلی بیر کلمه ده،شکر دیلینده عموماً یوخ دور،هله بیر نئچه سی اولورسادا،آنجاق اودا یارمچیلیق و ناقص دیر.چون کی بو دیل کوکوندن قورودور و فنریتی و یا آچیلیب-یومولماسی یوخ دور و ایندی آشاغیدا اولان لاردا باخالیم کی اونلارین برابری و بو قورو دیل ده ابداً یوخ دور.
قاز(یئری)؛سوک(دوواری و یا تیکیشی)؛اوی(توپراغی)؛یول(اوتو)؛سوی(قابیغی)؛ سویون(پالتاری)؛قوپارت(ریشه نی و یا کوکی)؛ده ر(یاپراغی) و ایندی اونلارین برابری.    
 زمین را بکن،دیوار را بکن،خاک را بکن،علف را بکن،دوخته را بکن،پوست را بکن،دیوار را بکن،برگ را بکن،ریشه را بکن،خلاصه بکن،بکن!و یا قوش اوچدو،من آتیلدیم،پیشیک دیرماشدی،من هوببولدیم و یا اوخی آتدادیم،یئریمدن سچرادیم،یوخودان داشلاندیم،بودوره دیم و ایندی:
مرغ پرید،من پریدم،گربه پرید،چوب را پریدم،از جا پریدم،از جا و خواب پریدم.
گورونور کی سویونماق،قازماق،سئومک،اویماق،ده رمک،یولماق،سویماق،قوپارتماق،یئرینه فقط "بکن" کلمه سی واردیر.هابئله اوچماق،داشلانماق،آتیلماق،سچراماق،دیرماشماق، آتداماق،هوببولماق،دیسگینمک یئرینه تکجه "پریدن" کلمه سی ایشله نیر کی اودا تک تک یازیلسا و ایشلن سه دوزگون معنی وئرمز.بونلاردان سونرا باخالیم کی داها نه لر واردیر بو گوزه ل تورک دیلیمیزده.
اوره گیم سانجیلاندی-اوره گیم ووردی-اوره گیم بولاندی-اوره گیم پارچالاندی-اوره گیم آغریدی –اوره گیم چیرپیندی-اوره گیم قالخدی-اوره گیم پوشلندی-اوره گیم دوگوندی-اوره گیم قاووشدو-اوره گیم یاندی-اوره گیم گوگنه دی-اوره گیم چاتلادی-اوره گیم اوزولدو-اوره گیم قیزدی-اوره گیم سیزیلدادی-اوره گیم قاریشدی-اوره گیم آجیشدی-اوره گیم دولدو-اوره گیم ذوغولدادی-اوره گیم سیخیلدی-اوره گیم اویولدو-اوره گیم داشدی-اوره گیم قیریلدی-اوره گیم غوغرولدو-اوره گیم گئچدی.
بوتون بونلارین اونونده،عجم دیلینده فقط بونلار واردیر کی:
دلم درد کرد،دلم بهم خورد،دلم سوخت،دلمپیچید،دلم پاره شد.
هله لیک اوره ک آغری لارینا گوره تورکجه ده 26 و عجمجه ده 5 و یا 6 آد واردیر و یئنه ده آشاغیدا اولاندلار باخالیم:
داغیلدی،جالاندی،سپه لندی،سیچرادی،توکولدو،داشلاندی،دیغیرلاندی،سره لندی،دامدی، سوزدو،یاییلدی،یاخیلدی،آخدی،دامجیلاندی،داشدی.
و ایندی بو 15 جوره لغتین اونونده،عجمجه ده 5 و یا 6 لغت واردیر.مثلاً پاشیده شد،ریخته شد،پخش شد،روان شد.
گورونور کی بیزیم غنی و وارلی دیلیمیزده هله لیک و ایندی کی حال دا،یاددا اولان لغتلریمیز، بو گون میلیون لارجا یولوندا خرج اولان حاکم دیلدن نه قدر آرتیق و نه قدر اوستون دور کی بو جوره مقایسه لر و توتوشمالار سایساق بویوک بیر مطلب اولار بورادا،غنی تورک دیلینده اولان،گوزه ل گوزه ل و درین درین امتیاز لار و خصوصیات واردیر کی یازیلماسی و بیلمه سی اولدوقجا دگرلی و دوشوندوکجه اوجالیق دیر.مثلاً:
گله گله،گئده گئده،گوره گوره،گوله گوله،گوده گوده،ییه ییه،دییه دییه،بیله بیله،سیله سیله ،ایچه ایچه،بیچه بیچه،یاتا یاتا،ساتا ساتا،آتا آتا،قاچا قاچا،یازا یازا،دورا دورا،باخا باخا،آلا آلا،داما داما،چالا چالا،اولا اولا اولا،آخا آخا،اوچا اوچا،دولا دولا،دونه دونه،سونه سونه،قوشا قوشا،یانا یانا.
بو ایکی یازیلان و دانیشیلان کلمه لر همیشه،حاضر زمانی و ایکی ایشی بیر فعل ده گوسته رمک دیر.یعنی بئله دئمک اولارکی فلان آدام گئده گئده اوخویوردور و یا گوله گوله گلیردی و بیله بیله دانیردی،قاچا قاچا گلیردی و یا گئدیردی.بس گورونور کی بو ایکی ایکی گلن سوزلر هم حاضر زمانی و هم ایش و فعالیت حالین گوسته ریر و بونو لاپ آچیلاماق اوچون دئمک بئله اولار کی ایکی ایشی بیر زمان دا گوروردو.هم گلیردی و هم گولوردو،هم بیلیردی و هم دانیردی،یئنه ده باخالیم:
گل ها گل،گئت ها گئت،ایچ ها ایچ،وور ها وور،قاچ ها قاچ،آل ها آل،یات ها یات،وئر ها وئر،ییء ها ییء،قیر ها قیر،دول ها دول،اوپ ها اوپ،آت ها آت،باخ ها باخ،گول ها گول،یاز ها یاز،شار ها شار،توک ها توک،چال ها چال و بیر چوخ لاری.
بورادا گل ها گل و گئت ها کلمه لری نین بیر بیری نین آردیجا گلمه سی و بیر بیرنه باغلی اولدوغو بیر موضوعنون و بیر جریانین تئز تئز و قیریلماز بیر حال دا اولدوغون گوسته رمک دیر.مثلاً:
فلان یئرده وورها وور ایدی.فلان ائوده یئ ها یئ ایدی،اوپ ها اوپ ایدی و یا قیر ها قیر اید و هابئله وورها وور ایدی.یعنی کیم کیمه دگیل ایدی و یا مثلاً قاچ ها قاچ ایدی،یعنی هامی قاچیردی.
بس گورونور کی گل ها گل،بیری چوخ لوق و شدت لی و شولوق ایشی و جریانی گوسته رمک ده دیر بو ایکی ایکی و دال با دال گلن سوزلر بویوک و اوزون بیر تعریفی و موضوعنو آیدینلاشدیریر و توصیف ائدیر.یئنه ده:
قوشا قوشا،دولو دولو،دالغا دالغا،دامجی دامجی،بولوت بولوت،اوجا اوجا،آجی آجی،جان لی جان لی،قورو قورو،سورو سورو،سولو سولو،سیرم سیرم،بول بول،نارین نارین،یول یول،دانا دانا،بیرم بیرم،یئکه یئکه،آغیز آغیز.
بورادا ایکی سوزون دفعه دونمه سی و تکرار اولماسی،بیرلیک بوللوغو و خالص گوسته رمک اوچون دور.مثلاً قوشا قوشا دولانیردی لار،سورو سورو قویون لاری واردیر.آجی آجی ایچیردی لر،هابله سولو سولو باغ لار،ایری ایری میوه لر و یا سالخیم سالخیم اوزوم لر و یئنه ده باخالیم:
یان یانا،قول قولا،اوز اوزه،باش باشا،اوج اوجا،من منه،دیز دیزه،دیش دیشه،دوداغ دوداغا،قان قانا،گوز گوزه
بورادا وحدت،یاپیشماق،دایاق و کمک و جور به جور مقابله شکیل لرین گوسته رمک دیر.مثلاً اونلاذا ال اله وئریب او ایشی گوردولر،اونلار قول قولا وئریب گئدیردی لر،دوداغ دوداغا قویوب اوپوشدولر،بونلار دیز دیزه دایانیب لار،و بونلاری یان یانا دوز،اونلاری اوج اوجا دوگونله،سویوق دان دیش دیشه دگیردی،باش باشا قویما.یئنه ده:
بوم بوش،گوم گوک،قوپ قورو،ساپ ساری،قیپ قیرمیزی،یئپ یئکه،قپ قره،دوم دورو،بوم بوز،یام یاشیل،آق آپاق و....
بورادا ساری کلمه سیندن قاباق گلن "ساپ" کلمه سی سارلیغینا شدت و نهایت وئرمک اوچون دور.و تورکجه هر شئی یین شدتین و غلیظلیگین گوسته رمک اوچون هر بیر کلمه نین اوزونون خفیف و یاریم معادلی واردیر کی بعضی یئرلرده اولده و بعضی یئرده آخیردا گلر.آنجاق هر ایکی حال دادا ایشی بیر دیر کی اودا شدت و اطمینان اوچون دور.مثلاً فلان اوتاق قورو دور.فلان سو دوم دورو دور،بو بویاق قپ قره دیر،او یاپراق گوم گوگ دور و یا:
سس سمیر،اودون مودون،قره مره،آدام مادام،بولوت مولوت،آلا بولا،قاتی پاتی،شولوق مولوق،اوجا موجا،قوجا موجا،یول یولاق،ال مل،شیندیر میندیر،قودوق مودوق،اوشاق موشاق،صابون مابون.
بورادا اوسته دئدیگیمیز کیمی،خفیف معادلی هر دن آخیردا گلر کی،بورادا یازیلان کلمه لرین خفیف معادلی آخیردا گلیب و ایندی آشاغیدا یازیلان کلمه لرین خفیف و یا خیرداسی اولده گله جک دیر.
در میر،چور چوب،زیر زیبیل،دار دامار،یار یاماق،سار سامان،قار قابیق،قور قودوق،سیر سیرتیق،قار قازان،ییر ییرتیق،سیر سیچان،خیریم خیردا و بیر چوخ لاری اوسته اولان کلمه لرین آشاغیداکی اولان کلمه لر ایله فرقلری بو دور کی اوسته کی لرین بوتوو و تکمیل کلمه سی "قاتی" اولده گلیب و آشاغیدا اولان کلمه لرین بوتوو و کامل کلمه سی آخیردا،بو اونون اوچون دور کی خفیف و ضمیمه کلمه لر،سوزون و کلمه نین قورولوشونا و آهنگینه تابع دیر.بونلاردان باشقا،بوتوو کلمه ایله خفیف و یارمچیلیق کلمه لرین بیر لیکده گلمه سی،کلیاتی و جمعی و بویوک-کیچیگی گوسته رمک اوچون دور و بونلارین ایشله نن یئرلری بونلاردیر.مثلاً:
دییه سن-سس سمیر گلمیر؟بو در دمیری ییغیشدیر،بو خیریم خیردانی آرادان گوتور،اوشاق موشاق نه چوخ سس سالیب لار؟بو کی هامی سی دار داماردیر،آدام مادام یوخ ایدی، قارقابیغی وئر قئیئنلار یئسین لر،و ایش میشین اولسا منه دی،کیتاب میتاب ایسته سن منده وار،چوره ک موره ک یئمیشم،پول مول یوخ دور.
گورونور کی بو کلمه لرین وسیع و گئنیش و کلی اولماسی اوچون اوزوندن قوپان یاری سی ضمیمه حالینا دونوب،اونو بیردن "نئچه" یه و "تک" لیک دن "چوخ" لوغا و هابئله "دار" لیق دان "گئنیش"لیگه یئتیریر.بو آرتان و تکثیر اولان کلمه لر،اوز اوزوندن احتیاجین رفع ائدره ک،زمان زمان و جور به جور ادبی،نظمی،علمی موضوع لاردا،اوزوندن انعطاف و یوموشاق لیق گوسته رمک ده دیر و گوزه ل تورک دیلینده اولان یارادیجی لیق و خلاقیت کیمی لغت لر،کلمه لر،سوزلرده ده اونم دونم کلمه لر و قوپان یاری سی،تکجه بیر حال دا و عناد حالیندا ده گیل لر،بلکه موضوع لارین حالتینه و آهنگینه گوره دونوم و انعطاف گوسته رمک ده دیر لر.
بورادا مثل اوچون بیر داها یئنی دن و بیر یئرده یازیلماسی گره ک دیر:
سار سامان،دار دامار،گور گوزه ل،قار قابیغ،کیر کیتاب
سامان مامان،دامار مامار،گوزل موزه ل،قابوق مابوق،کیتاب میتاب
و یئنه ده آشاغی داکی لار:
صار صابون،چور چوب،چور چوپور،قار قاپی،قار قازان
صابون مابون،چوپ موپ،چوپور موپور،قاپی ماپی،قازان مازان.
اوسته یازیلان،یاریم سوز(خفیف کلمه)موضوع لارین قورولوشونا و کلمه لرین آهنگینه گوره هم اولده و هم آخیر دا "م" حرفی گلم هلی دیر.هر ایکی دوروم دادا کلمه نین بیری بوتو و بیری سی یاریم دیر.
و هله بو گون،بو ایش بیزیم ایلک آددیم و ایلک یئریشیمیزدیر،یوخسا انشاءالله گله جکده بو گون کی اسارت حلقه لری،میلی ستم زنجیرلری ال لریمیزدن و بوینوموزدان گوتورولسه،آنامیز گوزه ل تورک دیلی حققینده یورولمادان و جان دان اسیر گه مه دن،عشقیمیزی و وورغون الدوغوموزو آخان چای لار کیمی و داشان دنیز لری کیمی گوسته رمه لی ییک و ایل لر بویوجا تورک آلنیمیزدان اسیر لیک دن آخان خجالت و اوتانماق ترلرین سیلمه لی ییک.

تانری گوروسون
........................................
منبع:(dil və ədəbiyyat(Təbrizli əli

سلام عزیز دوستلار.ساغ اولوین  کی بو وبلاگا باش ووروسوز.

سلام رفقا.
هر شئی دن اول گره ک بونو بیلمک کی بو گون دونیادا بویوک بیلیجی لر و عالم لر بو نتیجه یه یئتیشیب لر کی دونیا اوزونده انسان لارین تاپیلماسی و یا یارانماسی نئچه یئرده و یا نئچه نقطه ده یوخ،بلکه بیر نقطه ده تاپیلیب دیر کی اودا اورتا آسیادیر.اولکی اینسان لارین،ان اول اولان آنا یورتلاری اورتا آسیا،همان چین و اونون شمالی و آرال گولو و حتی آلتای داغ لار یحوالی سی دیر کی بو خصوص دا اونلارجا آراشدیران بیلینجی لر و عالم لر چوخ لو کیتاب لار یازیب لار.
انسان،بو گون کی شکلده بیردن بیره تاپیلماییب و یا یارانمییب،بلکه یوز مین لر و شاید میلیون لارجا ایل لر دولانیب،داغ لار،قاره لر و یئرلر دگیشیب و انسان چوخ ایلک و ابتدایی حالیندان یواش یواش بو گون حالینا یئتیشیب دیر.
بورادا،چون بیزیم ایشیمیز بو دگیل کی دییه ک انسان لارین لاپ اولی بیر حیوان و یا بیر میمون دان ایمیش بونا گوره اوندان گوز اورتولور،آنجاق بونو دئمک لاپ لازم و گره ک دیر کی کی او زمان انسان لارین،طبیعت حادثه لری نین قارشی سیندا و ییرتینجی حیوان لارین اونونده الی یالین اولدوقلاری اوچون و هابئله حیوان لاری؟الدوروب یئمک اوچون همیشه بیر لیکده حرکت و حمله ائدیرمیش لر و بیرلیکده یاشار میش لار و بو حمله لرده اونلارین ان اول سلاح لالری،کمیک (سوموک) وایتی داش لار ایدی کی بیر و نوع ایش ابزاری و ایش وسیله سیده سایلاردی،بو کمیک و ایتی داش لاری چوخ زمان لار اوزلریندن آییرمازی لار و سونرا حیوان لاری پیشیریب یئمک اوچون اونلارا اود لازم ایدی.
اود،یاشایش دا بویوک رول لار اوینادیغی اوچون انسانلار طرفیندن جور به جور آدلار ایله استقبال اولوب،مثلاً اونا آللاه،مقدس،یارادان و اولمز و ...دئییب لر،هر حال دا بونون اوزون اوزون داستان لاری اولدوغو اوچون اوندادندا یان گئچیریک آنجاق بو لازیم اولان یاشایش وسیله س ییئنه ده قوزئی (شمال)چین ده،آلتای داغلاری حوالی سیندا چاخماق داشیندان توره نیب دیر.
"اود"ون،قوزئی چین ده تاپیلماسی و چاخماق کلمه سی نین تورکجه اولدوغو اوز اوزونه گوسته ریر کی بو ابتدایی وسیله نی یئنه ده تورک لر تاپیپلار و بو "اود" او گونه قدر باشقا بیر یاندا تاپیلمادیغی اوچون و تورک لرین الی ایله تاپیلدیغینا گوره اونلارین دونیا اوزونده ان بیرینجی تایلمیش انسان الدوقلارین آیدینلاشدیریر و بونلاردان باشقا نئچه مین ایل لر بوندان اول،بوتون آلاسقادا،سیبرییه ده،چین ده،شمالی و جنوبی و اورتا آمریکادا و اوروپادا و روسیه نین شرقینده و جنوب شرقینده،یئرلشن تورک،تاتار،مغول اجدادیندان قالان و تاپیلان تاریخی اثرلر و داش دووره سیندن چیخان میراث لار،اونلارین ان اول تاپیلمیش انسان اولدوغون گوسته ریر.
دونیالیق اولان تورک،تاتار،مغول اجدادای بیر مملکت،ایکی مملکت اولچوسویله اولچویه گلمز،بلکه بو بویوک اجدادی دونیا مقیاسیندا گوزه آلماق گره ک دیر،بونا گوره تورک،تاتار،مغول ملیت لرین تانیماق اوچون،هر شئی دن اول،دونیانی و بوتون قوم و میلت لری و اونلارین نه قیافه ده و نه خصوصیاتدا اولدوقلارین اوخوماق  و تانیماق لازم و گره ک دیر،چون کی شمال دان-جنوبا،شرقدن-غربه سیرم-سیرم یئر توتان تورکلر،دونیا میلت لری نین یاری سین تشکیل وئره رک اونلار ایله هر یاندا یاشاماقدادیر لار.
بورادا،بونو آچیقلاماق لازم و گره ک کی تورک فقط و هله او دگیل کی تورکجه دئییر و تورکجه دانیشیر،بلکه هله چوخ ملیت لر واردیر کی آیری دیل ده دانیشدیقلاری حال دا یئنه ده تورک و مغول اجدادیندادن دیرلار،او جمله دن اوسترالیالی لار،وولغالی لار،مجارلار،وییئتنام لی لار،ایسقیمولار،ژاپون لار،افغان لی لار و یوزلر جه بو جوره قوم و قبیله لر.
بو گون دونیانین باشاباشیندا اوست اوسته اوچدن دورت میلیاردا یاخین جمعیت واردیر کی،بو جمعیت یاری سی تورک،مغول و تاتار اجدادیندادیر.یئنه ده بونون یاری سی چین ده،مغولستان دا،آسیا نین شرقینده،اورتاسیندا،شمالیندا،جنوب شرقینده و  هابئله اوسترالیادا و آمریکادا سئوئیت(شوریوی)اولکه لرینده،آسیا قسمت لرینده اولان چوخ لو تورک،مغول و تاتار اجدادی قیسساجا اولاراق بونلاردیر.
یاقوت لار،تون گوزلر،چوکچی لر،آلتای لار،گیلیاک لار،ایسقیمولار،بوریات لار و اوزبک لر،تورکمن لر،قزاق لار،خزر لر،قیرقیزلار و بیر چوخ لار.
بوریات تورک لری نین یئنی،بوتون انسانلارین بئین لریندن بویوک و دولودور.و یئنه ده سئوئت (شوروی) اولکه سی نین اوروپا بولگه سینده اولان تورک و مغول و تاتار اجدادی نین آدلاری بونلاردیر"
تاتار لار،باشغیرلار،چووش لار و قیرمیه تورک لری(قارا دنیز حوالی سینده) و اونلار و یوزلر جه بئله بئله تورک آدلاری.
بونلاردان باشقا آمریکادا،آلاسقادا،اورتا آمریکادا مین لرجه ایل بوندان اول اولان انسان لار،تورک و مغول اجدادینا نسبت وئرمک ده دیرلر.
انسانلاری بیر کوکدن،بیر نقطه دن تاپیلدیقلاری بوگون داها قبول اولونماقدادیر،و بو نقطه و مرکز هر یئردن اول آسیادیر،بونا گوره هئچ بیر اجداد یوخ دور کی تورک و مغول اجدادیندان اونلاردا اثر اولماسین.
دوغرودور کی نئچه مین ایل میلاددان اول دونیانین هر یانیندا یئر توتان و زمان زمان حکومت قیلان تورک و مغول میلت لر ی سو و هوا اثرینده اوٌلکی قیافه لرین الدن وئریب و یا گئدیگجه دیل لری دگیشیب،آنجاق بونلار ایله بئله بوتون دونیا تورک لری نین سویو بیر دیر و بیر آز درین باخیمدا فورا تانینماقدادیر.
مسقونون یاخین لاریندا،بویوک هون امپراطورلوغوندان قالان تورک و مغول و تاتارلار،یوز ایل لرجه اورادا یاشادیقلاری حال دا هله ده بیر باخیمدا فورا مغول و تورک اجدادیندان اولدوقلاری گوزه وورماقدادیر.
بو،یالنیز روسیه نین اوروپاسی دگیل،بلکه روسیه نین بوتون آسیاسی دولودور.تورک میلت لری ایله و بو یئنه ده تکجه روسیه دگیل بلکه آمریکا بالکان،اندونیزی،تبت،مالایا دولدور کی تورک و مغول اجدادی ایله کی ظاهراً باشقا دیل لرده دانیشرلار.
بونلاردان سوای تورک،تکجه قیافه،بدن،سوموک باخیمیندان تانینماقدا دگیل،بلکه بوتون دونیا تورک لری نین خویو،خلقی،سوی،دوزومو آز-چوخ بیر بیرینه بنزه مک ده دیر و یئنه ده تورک، فقط او کیمسه دگیل کی تورکجه دانیشیر و اوزنه اویغون خویو،خلقی،عصبی،سویو،دوزومو و شاید ژئنی واردیر کی،بلکه بو خصوصیاتی توره دن و یارادان نقطه و بیولوژی خاصیتی و کیفیتی یارادیر و حتی بو بیو لوژیک خصوصیاتی معین بیر اجتماعی دووه ره لرده،اجتماعی نین قانون لارینا،اخلاقینا،پیسکولوژوسونا تابع و باغلی اولوب و ظاهراً اویغونلاشدیغی حال دا یئنه ده،کوکدن اصالتین وئرمیر و حفظ ائدیر.بونا گوره یوزلرجه متفاوت و حتی متضاد جامعه لرده و مذهبی و سیاسی دوره لرده یاشایان دونیا تورک لری نین روحی،اخلاقی،عصبی، وجدانی،عاطیفه سی اوز اصالتین حفظ ائتمک ده دیر.
البته تاثیر متقابل موضوعوسو هر ایکی یاندا یئر سالدیغی حال دا یئنه ده سو و کوک اوزون گوزه وورماقدادیر.
بیلدیگیمیز کیمی بوگون دونیادا دورت میلیارد یاخین نفوذ واردیر،بو دورت میلیارد نفوذ دورت قاره ده یئر توتوب و جور به جور میلت،دیل،مذهب و سیاست قبول ائدیب لر کی بونلارین چوخو بو دیل ده و نه ده بو میلت ده ایمیش لر،بلکه زمان لارین،تاریخی و اقتصادی عال لری اجباراً بیر یئره توپلاییب دیر،لاکن بونلار ایله بئله بو میلت اولا بیلر،چون کی بو دورت میلیارد نفوذون یاری سی یعنی ایی میلیارد یاخینی تورک،مغول و تاتار اجدادی دیر کی اجباراًً سیاسی و باسما میلیت و دیل لر اونلارا تحمیل اولوب دور.
بو تحمیل،تاریخ بویو تورک،مغول و تاتارین صداقت ایله یاشادیغی نین جریمه سی دیر.چون کی شمال دان-جنوبا،شرقدن-غربه کیمی بویوک بویوک امپراطورلار قورودوغو حال دا هئچ بیر چالیشمادی لار کی اوزگه میلت لره دیل و میلیت تحمیل ائتسین لر و شئوونیستی روحیه لره یول وئرسین لر و حتی ال لرین نین آلتیندا یاشایان میلیت لرین دیل لرین و ادبیات لارین یئنی دن قوروب و یاردیم و تشویق ائتدی لر.
بونلار ایه بئله،یونه ده میلاددان ایکی مین اوٌلدن،هون تورک لری نین،چین آلتای داغلاریندا قوردوقلاری بویوک بویوک امپراطورلوق لار،تاریخ لر بویو آرخاسی اوزولمه دن گونه کیمی دونیا اوزونده جور به جور شکیل لرده،اولمز یاشاماقدادیرلار،آنجاق اوزو قارالیق الیمیزین آلتیندا اوزون ایل لر بویو یاشایان ولی دوز یئییب دوز قابی سیندیران "عجم" کیمی لره قالماقدادیر.
بویوک اجدادیمیزین تاریخ لر بویو،قهرمان لیق میدان لاریندا همیشه و هر زمان چالیشقان و مبارز یاشادیق لارینا و ظلم و ناکیشی لیک علیهینه یوز و مین لرجه دیری دیری شاهید لر واردیر.
تورک انتقامیندان قوخوب،اون ایلدن آرتیق گئجه-گوندوز چکیلن بویوک چین دوورای فقط کیچیک بیر شاهید اولا بیلر.
بو عظیم ددواری فقط مغول و تورک قهرمانلاری نین قاباغین آلماق اوچون چکیب لر و تورک مغول انتقامیندان قورونماق اوچون اونون ایچینده گیزله نیبلر،آنجاق تورکون حق یولوندا سینماز اراده سی،عدالت اوغرونودا کسگین گوجو،یوزلر و مین لر بئله بئله باسیلماز و نئچه یوز کیلومترلیک یولو و دوورای باسیب آتلاییب دیر.
دونیا مقیاسیندا اولان قهرمان تورک میلت لری نین اوزونده،هر زمان و هر یئرده،بئله بئله ظاهراً باسیلماز دووارلاردان چوخ چکیب دیر،منتهی بیر یئرده داش دان-دمیردن بیر یئرده ناکیشی لیک دن و حیله دن و بیر یئرده ده آنجاق تورکون اوز اورتاسیندا اوزون ایل لر بویو اولان آیریلیق لاردان.
آنجاق بوتون بونلار ایله بئله یوزلر و مین لرجه بئله مانع لری و سدلری،بوگون تورکون دوشونجه سی،صداقتی و قهرمانلیغی هر زمان کیمی گله جکده ده اورتادان قالدیراجاقدیر.
آنجاق بو گون،بو چتین چتین یاشاماق لار،آجی آجی میلٌی ظلم لر،اونودولماز و تاریخی بوغونتو گون لر تورک اوچون بویوک بیر تجربه اولدو و تجربه خزینه سین آرتیردی کی گئچمیشین ده اونون چوره گین-دوزون یینه لر،بوگون اونون چوره گین دانیب و دوزقابین سیندیرماقدا و هابئله گئچمیش ده اونون صداقتیندن خوش گون گوره ن لر،بوگون اونا ذلالت گوسته رمک ده و گونون قارا ائتمک ده دیرلر.
چین آلتای داغ لاری حوالی سیند اولان "ته اومان" و اونون اوغلو "مائوتونگ" هون امپراطوری زمانیندان،تاریخی گوزآلتینا آلاراق بوتون دونیانین هر یانیندا بویوک بویوک تورک عظمتین و تورک حاکمیتین آیدین آیدین گوره بیلیریک،چون کی عجم لرین کی کیمی داها اساطیر شکلینده گوج ایله و باسما بیر حال دا تحمیل اولماقدا دگیل.
تورک لرین ان قدیم و یا لاپ اسکی بیر اولوس و یا میلت اولدوقلارین بیلمک اوچون،بوتون دونیانین هر یانیندا جور به جور میلت لرین تاریخ لریندن یوزلرجه دگرلی و قیمت لی خبر اله گتیرمک اولار،بو خبرلر هر یئرده و هر میلتیت یانیندا باشقا بیر بویاقدا و آیری بیر بیچیم ده الدوقلاری اوچون،گره ک دیر کی انسان،انسان تورکون جور به جور آدلار ایله تانیتدیغیندا بیلسین،چون کی دونیانین هر بیر میلتی نین یانیندا،بیر باشقا آدا ایله تانینماقدادیرلار،بئلئیکی چین تاریخ یازان لاری،نئچه مین ایل میلاددان اوٌل،تورک میلت لرین چین ده(هیونگ یو،هیون،هون)یازیب لار،اوروپادا و روسیه اوروپاسیندا چوخ زمان تاتار بیلیب و بوتون کیتاب لاریندا تاتار ذکر ائدیبلر،هابئله اوزاق آسیادا مغول و اورتا آسیادا و آفریقادا تورک یازیب لار.
البته باشقا یئرلرده ده بویوک تورک میلت لری نین جور به جور آدلاری واردیر کی بو گون کی حال دا هر بیر تک-تکی اوزو اوچون بویوک بیر میلت ساییلابیلر،آنجاق بوتون بونلار ایله بئله گئچمیش زمان لاردان ایندی یه کیمی اوست اوسته بو دونیالیق اولان قهرمان میلتی یو آدلار ایله تانیماق اولار.
هون،تورک،تاتار،مغول،اوغوز،اویغور،چاوا،هیااو،لیانگ،سییه ن پی،قیرقیز،قارلوق،باسمیل، اوزبک،تورکم،ژوآن ژوآن،تینلینگ،گوگ تورک،کوکچو،خزر،چوواش،باشغیر،قاباردین،بوریات،یاقوت(یاقوتسگی)،منچو،تون گوز،خاتای، تاق،جاقتای،گیلیاک،آلتای،قزاق و بیر چوخ لو تورک ائل لری نین قدیمکی و ایندی کی آدلاری.                           
بویوک تورک یازیچی سی،وصفی ماهیر قوجا تورک"تورک ادبیاتی تاریخی" آدلی کیتابیندا ،تورک لرین تاریخ صحنه سینه گلدیک لرین بئله یازیر:
"تورک لر دونیانین لاپ قدیم و اسگی میلت لریندندیرلر،اورتا آسیانین غربی شمالیندان آرال گولو ایله خزر دنیزی آراسین آنان یورت ائتدیک لری زمان لار،تارخده اوزلرین آیدین گوسته رمیش لر.
بورادا اوزلرینه اویغون و مخصوص،گوزه ل و زنگین یاشاییش و معاریف میدانا گتیریب و اوزون زمان لار یاشادیقدان سونرا ائل ائل،اولوس اولوس اورتا آسیانین هر یانینا یاییلمیش لار.
زمان زمان بویئرلردن ده آشاراق مخصوصاً غربه طرف جور به جور گوزه ل و بوللی یئزلرده،یئنی دن یورتلار قوروپ و توپلو توپلو و گوجلو گوجلو دولت لر و مدنیت لر قوروموشدولار.  
ایلک چاغدا،اورتا چاغدا،یئنی چاغدا دونیا اوزه رینده بویوک رول لاری و چوخ لو اهمیت لری اولموش دور و ان قدیم تاریخ لرین گوسته ردیگینه گوره،عمومی بیر حال دا "هون" آدی ایله تانینمیشدی لار.
هون لارین ایچینده لاپ قدیم قبیله و لاپ مهم اولوس اولانی "اوغوز" لار ایمیش لر کی اورتا آسیانین شمال بولگه لرینده بویوک بویوک عائله و خاندان لار و دولت لر قوروموشدولار.
قدیم اوغوزلاردان قوپان "اویغورلار" آسیانین و جنوب بولگه لرینده زنگین حاکمیت لر و مدنیت لر قوروموشدولار.
قدیم اوغوزلارین ایچینده بویوک بیر قبیله وار ایمیش کی آدی "تورک" ایمیش و آسیانین شرقی جنوبوندا قدرت لی حکومت قوروموشدولار کی سونرالار بوتون آسیادا اولان اوغوزلارین و اویغورلارین تمثیلچی سی و یا سنبولو اولموشدولار.
اوغوز و اویغور آدلاری افاده اولوب و ایشلتمک ایله برابر،بوتون اورتا آسیا خلق لرینه تورک آدی وئریلمیش دیر کی چینی لر اونلارا "توکیو" دئیییرمیش لر و سونرالار تورک لردن قوپان جور به جور قبیله لردن ان قول بوداقلی سی،سلجوقلولار و عثمانی لار ایدی لر کی بوتون اوروپادا،آسیادا و آفریقادا تورک آدلی ایله تانینماقدا ایدی لر.
تمدن و حاکمیت نظریندن،تورک دونیاسینی میلاد تاریخی،آلتینجی یوز ایله کیمی اوغوزلارا سککیز اینجی یوز ایلین اورتالارینا کیمی تورک لره،اون بیرینجی یوز ایله کیمی اویغورلارا سنبول ائتمک اولا بیلر و یئنه ده اوغوزلاردان سونرا گلن امپراطورلار،یعنی سلجوقلولار و عثمان لی لار،غزنوی لر،خارزم لر،امیر تئیمورلار،آق قویونلو لار،قره قویونلولار،صفوی لر،شیرواشاه لار،جلالیر لر،افشار لار،قاجار لار و بیر چوخ تورک میلت و امپراوطورلاری،عموماً دونیا اوزرینده گوزه ل تورک آدی ایله تانینماقدادیر لار.
ویئنه ده اوزاق آسیادا،هون و تورک توره سیندن اولان بویوک چنگیز خان و بویوک قازان خان،شاه روخ،بوروکی یاریق،محمد خدابنده(اولجایتو) و هابئله هندوستان دا،اکبر شاه،جهان شاه عموماً مغول کببیر آدی ایله تانینماقدادیر،آنجاق بوگون،بوتون دونیا تورک لری نین ان بویوک تمثیلچی سی و تکجه مستقل بیر تورک دولتی اولات تورکیه جمهوریته دیر.و سئوینج ایله گره ک دئمک کی بو گون،ایکینجی تورک دولتی وجوده گلیب و بویوک آللاه دان دیلک ائمته لی ییک کی اوچونجوسوده تئز گلسین.
Dil və adəbyyat
Təbirzli əli

سلام

عاشیق هنرمندی است که شعر می سراید،می نوازد و می خواند.عاشیق ها در میان اجداد آذربایجانی های امروزی یعنی اوغوزها ارج و منزلتی بسزا داشته اند و اوغوزها به "قوپوز"(qopuz)سلف"ساز"(saz)امروزین آذربایجانی حمت می نهاده اند.
عاشیق هنرمندی است آگاه و عالم به مسائل دینی و احکام شرعی،انسانی پاکدامن و مورد احترام و حرمت همه مردم که در غمها و شادیهای آنها شریک است.او همیشه خواهان شادی،جشن و سرور است و جشنها و عروسیها،بی وجود او رونقی ندارد.
عاشیق آذربایجانی هنرمند مردمی است و باید در چندین هنر مهارت داشته باشد؛او هم شاعر است،هم آهنگساز،هم خواننده و هم نوازنده،هم هنرپیشه و هم داستانسرا،به عبارت دیگر عاشیق در تمامی عرصه ها خلاق است و هنرمندی است که این همه را با انگشتان ماهر و صدای دلنوازش اجرا می کند.
وقتی سیمهای ساز عاشیق مرتعش می شوند،هر آنچه پیرامون عاشیق را گرفته از طبیعت و انسان و موجودات،همه سکوت اختیار می کنند تا نوای شاد یا حزین ساز نوید بخش زندگی سرشار با امید گردد.نغمه ساز عاشیق جلابخش روح شیدای انسان آذربایجانی است و بیشتر به همین دلیل است که"عاشیقی"به هنری بی بدیل در بین اقوام ترک تبدیل شده و عاشیقها منزلت،قرب و لقب استادی و خطاب"ائلجه بیلن"را در بین مردم . همواره در طول تاریخ طولانی این قوم حفظ کرده اند.
عاشیقها در همه جای آذربایجان و همواره هنر خود را ایستاده و با قامتی افراشته و ترجیحاً با لباس ویژه و رسمی که سنخیت و هماهنگی با لباس قدیم قوم ترک دارد،اجرا می کنند و گاهاً برای به هیجان آوردن شنودگان و ناظرین این هنر،در حین ایفای برنامه از حرکاتی چون بالا و پایین کاسه یا بازوی یا قرار دادن ساز در پشت گردن یا کوبیدن پای بر زمین به هنگام اجرای نغمه های حربی و حماسی استفاده می کنند.
معنای واژه عاشیق:
برای ریشه واژه عاشیق چند نظریه وجود دارد:
1-از ریشه عاشیق عربی به معنای دوستدار
2-از ریشه مصدر ترکی آشیلماق(aşilmagh)به معنی تلقین کردن،تزریق کردن
3-از ریشه ترکی ایشیق(ışigh)به مفهوم نور و روشنایی
معنای اول و سوم اعتباراتی در اشعار عاشیقی و در میان مردم دارند ولی نظریه دوم،تنها در محافل علمی مطرح شده است.

قدمت هنر عاشیقی
اجرای موسیقی عاشیقی،قدمتی طولانی در بین اقوام ترک دارد.به طوری که به تصریح مطالعات تاریخی،2250 سال قبل از میلاد،در معبد مخصوص"اینشو سیناکا"(پادشاه ایلام) شامانها با موسیقی مخصوص،برنامه اجرا کرده اند،مراسم عزاداری برای"آتیلا"پادشاه هونها را قامها(شامان)ترتیب داده اند.هنوز آثاری از مرثیه ها و شعرهای ساخته شده توسط شامانها برای مرگ"آلپ ارتونقا"که 700 سال قبل از میلاد مسیح،خاقانی قوم ترک را بر عهده داشته و به تائید محققان،همان "افراسیاب"حاکم توران در شاهنامه فردوسی است،در دست می باشد.
منظومه های عاشیقی پیش از اسلام که آثاری از آنها بر جای مانده شامل منظومه های شعر،آلپ ارتونقا،اوغوزنامه کوچ،ارکنه قون و منظومه آفرینش می باشند.نشانه هایی از این آثار در دیوان اللغات ترک محمود کاشغری و داستانهای 12 گانه کتاب ارزشمند ده ده قورقود یافت می شود.           
در موزه ایران باستان و موزه لوور در قسمت تاریخ ایلام به مجسمه های کوچک نوازندگانی با قدمت دو هزار سال قبل از میلاد بر می خوریم که همچون عاشیقهای ما سرپا ایستاده و ساز خود را بر سینه نگاه داشته اند.چنین نوازندگانی که مشابهش را می توان فقط در میان ترکان امروزی پیدا کرد،سرنخی از قدمت هنر موسیقی عاشیقی ترکان به دست می دهد.
باخشی ها افرادی در بین قوم اوغوز بودند که ساز می دهند و به ایفای نمایشها و رقص می پرداختند.زبان شناسان ریشه این واژه را در زبان ترکی قدیم جستجو کرده اند و امروزه"باکی یاباق"که به معنای تقلید صدای حیوانات است و در زبان قرقیزی کاربرد دارد،هم ریشه با باخشی است.با این وجود بین اوازن  و باخشی تفاوت هایی نیز وجود داشته است.در بین اقوام آذربایجان،باخشی فردی را شامل می شد که از غیب و آینده خبر می داد ولی اوزان ها این مسولیت را عهده دار نبودند بلکه فقط افرادی را در بر می گرفتند که به یاری سازشان "قوپوز"،درسهای اخلاقی می دادند و به درمان بیماران روحی می پرداختند.باخشی بعدها به عاشیقهای اوزبک و ترکمن نیز اطلاق شده است.
اوزانها در اقوام ترکهای اوغوز اشخاصی را شامل می شدند که امروزه عاشیقها بر آن جایگاه تکیه زده اند.در کتاب دده قورقود کهنترین اثر مکتوب آذربایجان،اوزان نام خنیاگر دوره گردی است که در شان قهرمانان،حماسه می سراید و دعای خیر بدرقه راه آنان می کند.خود دده قورقود نیز اوزان قوپوز بدستی است که ویژگی اش حضور در مجالس بعد از پیروزی قهرمان های داستانهایش و توصیف و تمجید و شعرسرایی در خصوص آنهاست.اوزانها همواره در میان اقوام و قبایل از احترامی ویژه و خاص برخوردار بودند و ایل به ایل می گشتند و در سرافراز نگهداشتن قهرمانیهای قبایل نقش موثری ایفا می کردند.مسولیت آنها گاهی هک حل مشکلات مردم،قضاوت در امور قوم،راهنمایی وظایف مردم،حتی معلمی فرزندان قوم و آموزش آنها،پیشه ریش سفیدی و دانایی قوم و نظایر این را عهده دار بوده اند.گسترش دامنه صنعت عاشیقی یا فعالیت هنرمندانه اوزانها را با استناد به آثار موجود و زمینه های ریشه ای این هنر به تبعیت از اقوام ترک،در برخی مناطق ترک نشین جهان تا ماورای چین می بینیم.
در گذر از اوزان تا عاشیق،قوپوز به ساز متحول می شود.این مرحله شامل اشعار ویژه ای اوزانی و عاشیقی نیز می شده بطوری که شعر ویژه اوزانی یعنی شعر موزون به انواع ادبیات شعری عاشیق ی از جمله قوشماها،گرایلی،بایاتی،استادنامه،تجنیس و مخمس بدل می شود و ادبیات نثر مرحله اوزانی که در اوغوزنامه خلاصه می شد و شامل نوعی داستان حماسی و قربانی بود،جایش را در ادبیات عاشیق به داستانهایی با مضمون های عاشقانه و ترکیب یافته با مضامین بکر اجتماعی و عرفانی و موضوعات محیطی می دهد.
در روند موجود از اوزان به عاشیق می توان چهار قرن زمان متصور شد.از دده قورقود تا دیریلی قربانی که تحقق واژه عاشیق و شکل گیری این واژه و به نوعی بنیانگذار مکتب عاشیق در  آذربایجان شروع می شود،به نامهای بزرگی چون عاشیق و پاشا،یونس امره و ملاقاسم شیروانی مواجه می شویم.دیریلی قربانی عاشیقی است که ایشیق را خطاب نام خود قرار داده و در مرحله گذر از اوزان به عاشیق قرار گرفته و بنا به اقوالی،تبدیل ایشیق(روشنایی بخش)به عاشیق،با دوبیتی قربانی شروع می شود.
پرویز شاهمرسی                          shahmarsi@yahoo.com
 تانری امانیندا

Azərbaycan

اورمیه(urmu)

اورمیه شهری است که از لحاظ قدمت با سارد و نینوا برابری می کند ولی از این دو شهر چیزی جز نام باقی نمانده ولی اورمیه هنوز پابرجاست.
از بناهای قدیمی در گول اوستو(میدان امام حسین ع)شروع می کنم.این بناها شامل حمام شیخ علی خان-مسجد لطفعلی خان-و یخچال و استخر معروف فتحعلی خان.
لطفعلی خان-فتحعلی خان و شیخ علی خان سه برادر از طایفه افشار و اهل اورمیه بودند که به عللی مدتی در زندان فتحعلی شاه قاجار بودند و در زندان با هم عهد کرده بودند که اگر از زندان به سلامت رها شوند و به اورمیه برگردند،هر یک به کار خیری اقدام کند،بعد از مدتی که سه برادر از زندان در آمده و به اورمیه برگشتند:شیخ علی خان،حمام معروف شیخ علی خان را ساخت که تا این اواخر مورد استفاده همگان بود که اخیراً به علت خیابان کشی تخریب گردید!
فتحعلی خان یخچال معروف فتحعلی خان را با استخر بنا می کند که آن هم سالها پیش تخریب گردید!و به جایش دبستان بزرگمهر را ساختند و دبستان مذکور نیز سالهای اخیر در مسیر خیابان قرار گرفت و تخریب شد،اکنون محل آن میدانی است(میدان امام حسین ع)ولی در محاوره ی عامه هنوز هم به آن محل"گول اوستو" می گویند.
لطفعلی خان هم مسجد معروفی در نزدیک همان میدان(گول اوستو)ساخت که امروزه پس از باسازیها و تعمیرات،مسجد زیبایی به نام مسجد لطفعلی خان موجود است.
امٌا دروازه های اورمیه(urmu)  
اورمیه در گذشته هشت دروازه داشت:
1.دروازه بالو یا سلماس
2.دروازه توپراق قلعه مشرف به میدان دواب در سمت شمال
3.دروازه هازاران(گازاران-هزاران)=آرامگاه مرحوم آیت الله عرب باغی در کنار این دروازه قرار دارد.  
4.دروازه بازارباش
5.دروازه ارک
6.دروازه یورد شاه که مسجد این منطقه هم اکنون با این نام قرار دارد.
7.دروازه نو گچر و دروازه هندو یا عسگرخان
اما عسگرخان که بود و چرا نام هندو به عسگر خان تغییر یافت.
عسگر خان فرزند بزرگ لطفعلی خان سرتیپ افشار قاسملو بوده و در سال 1246 قمری که محمد شاه قاجار در گذشت و ناصرالدین شاه به سلطنت رسید،عسگرخان که در تبریز بود و به همراه شاه به تهران آمد.عسگرخان طرف توجه و اعتماد میرزا تقی خان امیر کبیر واقع شده و پس از چندی او را از تهران با درجه سرتیپی به ریاست فوج هفتم و هشتم افشار به اورمیه روانه نمود(همین عسگرخان افشار از سال 1222 تا 1226 هجری قمریسفیر ایران در فرانسه بود)براحتی می توان گفت که سرتیپ جوان عسگر خان یکی از شجاع ترین افراد افشار در زمان قاجار بود که امنیت و آرامش را به غرب آذربایجان ارمغان آورده بود.و بعد از مرگ عسگرخان به خاطر یاد بود آن قهرمان دروازه عسگرخان نامیدند.
مساجد اورمیه(urmu)
مسجد جنرال(ژنرال):
مسجد جنرال واقع در عسگرخان به نام عسگرخان احداث گردید که به مسجد جنرال(ژنرال) معروف است و امروزه نیز به همان نام باقی است،کوچه اقامت عسگرخان امروزه نیز به نام دربند جنرال نامیده میشود.آرامگاه عسگرخان با قبر همسرش نیز در شبستان مسجد باقی است.
مسجد سردار:
این مسجد از بنا های زیبای شهر و یادگار مرحوم عبدالصمد خان(پدر آقا خان)و جد(بابا خان) عظیم السلطنه سردار می باشد.در سال 1330 قمری عظیم السلطنه سردار آن را تعمیر اساسی کرد و ساعتی از کشور فرانسه خریداری و به اورمیه حمل کرده و در بالای مناره سردر مسجد نصب نمود که امروزه نیز ساعت باقی است.
مسجد بازارباش:
بی شک نام مسجد بازارباش با نام مرحوم عسگرآبادی واعظ گره خورده است.مرحوم عسگر آبادی از طرفداران مشروطیت بود.
اولین واعظ در اورمیه(شاید در تمام ایران)بود که اجازه داد مسجد بازارباش را با میز و نیمکت آراسته و پیروان سایر ادیان بدون کوچکترین مانعی در پای منبر وی حاضر شوند.
مسجد آقا اشرف(روبروی بازار اورمیه)
به نام روحانی متنفذ اورمیه و پیشنماز مسجد که در سال 1294 هجری قمری چشم از جهان فرو بست نامیده شده است.
مسجد جامع اورمیه:
در وسط بازار قدیمی اورمیه با شکوه فراوانی بنا گردیده است که به عقیده بسیاری از محققین این بنا قبل از اسلام آتشکده بود اما با ورود اسلام و در قرن هفتم هجری بصورت مسجد بزرگ و زیبایی درآمد.اما تاریخ بنای معبد قبل از اسلام را کسی نمی داند به طوری که این شهر آشوب(متوفی588 قمری)در کتاب مناقب به یکی از احادیث نبوی اشاره و پیشگویی آن حضرت را درباره معبد اورمیه نقل و بعد اظهار نظر کرده که به طوری که می بینیم معبد مزبور(معبد اورمیه)طبق فرموده حضرت رسول (ص) به مسجد تبدیل شده است.
مسجد مناره:
بنایی است با منازه بلند که در دوره قاجار توسط دو تن از اشخاص خیر به نام حاج علی یارخان و حاج یدالله خان امیر نظمی افشار ساخته شده است.
گورستانهای اورمیه(urmu):     
 در زمان های گذشته گورستان ها را در داخل شهر انتخاب و مرگان را دفن می کردند. گورستانهای داخل شهر اورمیه بعد از اصلاحات دوران رضا شاهی اغلب به مدارس و بیمارستان و کتابخانه تبدیل شده است. 
1-گورستان حاج خان که در محل آن دبستان منوچهری بنیاد گردید و اکنون قسمتی از آن اداره آگاهی است و در قسمت دیگر کتابخانه ملی باهنر بنا گردیده است.   
2-گورستان قره صندوق،که در محل آن دبیرستان 15 خرداد(مهر سابق)و درمانگاه و بهداری ساخته شده است.
3-گورستان جاچی باشی که در محل آن نیز ساختمان مدرسه بنا گردیده
4-گورستان قوچ یا خان محمد،که در محل آن نیز علاوه بر میدان تره بار مدرسه بزرگی ساخته شده است.
5-گورستان رضا آباد که در کنار آن مسجد رضا آباد ساخته شده است.
6-گورستان شیخ ابوبکر،که امروزه در محل آن دبیرستان پروین اعتصامی ساخته شده است.(حسین بن علی-ملقب به شیخ ابوبکر-از عرفای قرن سوم هجری و در فاصله سالهای 240-233 زندگی کرده گورستان نیز از نام وی گرفته شده است)
7-گورستان خطیب که در کنار آن مسجدی به همین نام دایر است.
8-گورستان شرف،که دو مدرسه نیز در آنجا ساخته شده است
9-گورستان آغداش،که به یک درمانگاه و یک مدرسه تبدیل شده است.(آغداش=محله ای شناخته شده و قدیمی در اورمیه)
10-گورستان هزاران یا گازاران،که در آن یک مدسه و رختشویخانه دایر شده است.
خیابان طرزی:
خیابانی که از احداثش تا کنون نام طرزی را به خود گرفته است.طرزی افشار یکی از شعرای اواسط قرن یازدهم هجری بود.معاصر شاه صفویه و شاه عباس دوم و در دربار سلطنتی دارای رتبه بلند و مقام ارجمندی بوده خودش از ایل جلیل افشار و زادگاهش یکی از روستاهای اورمیه به نام طرزلو(قهوه قاباغی)است وانکنون نیز به همین نام معروف است.
خیابان مافی:
نام خیابان از سرگرد مافی فرمانده هنگ پیاده تیپ اورمیه و افسری متین و مردمدار بود که در سالهای 23-1322 به خاطر ناآرامیهایی که یاغیان مسلح کرده بودند طی راهپیمائهای نظامی در اطراف شهر و روستاها غیر نظامیان مسلح و یاغیان مسلح را دستگیر و خلع سلاح می کردند.در یکی از این گشتها در روستای گجین از پشت بام خانه ای مورد اصابت گلوله قرار می گیرد و به خاطر رشادتهایش نام این خیابان را مافی نامگذاری می کنند
حمام های اورمیه:     
1-حمام میرزا عبدالله(تجلی)هنوز هم مورد استفاده است.
2-حمام قراچه(قره جلر)در بازار سرپوشیده دایر است،همان گرمابه که نادرشاه افشار در سال 1158 ه.ق 270 سال پیش در همین گرمابه به هنگام استحمام شبانه با شنیدن صداهای محافظان مامور محمد کریمخان بیگلر بیگی اورمیه،نسبت به او بدگمان شد و دستور داد که در همان رختکن حمام او را احضار و از دو چشمش نابینا کردند.
3-حمام علی شهید-که تا این اواخر دایر بوده و چند سال پیش تخریب گردید
4-حمام خان-که بوسیله سردار،بانی مسجد سردار نزدیک به مسجد ساخته شده بود اکنون تخریب شده به جایش پاساژی به نام صدر بنا کرده اند
5-حمام قوشالار-از حمامهای بسیار قدیمی بوده که اکنون تخریب شده
6-حمام شیخعلی خان-که در پشت پاساژ صولت تا این اواخر دایر بوده اکنون تخریب شده
7-حمام میدان-که تا سالهای دایر بوده اکنون تخریب شده
8-حمام میدان کشمش-بر اثر مرور زمان تخریب و فرسوده گشته
9-تازا حمام-که قبلاً کهنه نامیده میشده که بعد از باسازی تازا نامیده شده
10-اتحادیه-که به نام یکی از معتمدین شهر نامیده شده و احتمالاً گرمابه ای که در سفرنامه ابراهیم بیگ نام برده شده این حمام بوده است
11-حمام یئدی درمان-محله یئدی درمان(هفت آسیاب)از محلات بسیار قدیمی و ثروتمند اورمیه بوده و گرمابه اش به همین نام مشهور بوده است.
.................................
منابع:
اورمیه در گذر زمان،چاپ دوم
اورمیه در محاربه عالم سوز

سلام دوستلار...

نام و اسامی تعدادی چند از شاعران ونویسندگان تورک آذربایجانی در ایران که..........
در دهه های پیشین که دوران شکوفایی ادبیات در ایران بود در اولین وحله شاعران و نویسندگان تورک زبان باعث شدند که ادبیات در ایران به شکوفایی هر چه تمام برسد ، اما متاسفانه در دوران فاسد و نژاد پرستانه پهلوی بسیاری از منثورات و دیوانها و شعر ها و کتابهای تورکی در ایران به آتش کشانده شدند که در این میان نام بسیاری از این بزرگواران که ادبیات ایران بی وجود آنان پیشرفت نمی کرد،از بین رفتند و به فراموشی سپرده شدند ،حتی دریغ از یک بیت شعر از این بزرگواران در کتابهای درسی و مقالات!!. و از آن دسته از شاعرانی که تورک زبان بودند فقط اشعار فارسی اشان بر جای ماند و آنها فارس زبان لقب گرفتند ،حال نظرتان را به تعدادی از بزرگان شعر و ادب تورکی جلب می کنم.
- حبیب ساحر(شاعر)
-عزیز محسنی(شاعر ونویسنده)
- صمد وورغون (معلم، نویسنده و شاعر)
- علی آقا واحید(شاعر)
- عزیز ائرتن برگن(نوسینده)
- عزیز نسین(نویسنده)
- بهمن وطن اوغلو
- ای.ولی یئو
- دکتر حسین محمدزاده صدّیق (پدید آورنده ی دیوان لغات الترک)
- ا.آلاو(شاعر)
- حسن راشدی(نویسنده)
- بهروز خاماچی(نویسنده)
- حیدر عمی اوغلو(شاعر)
- دکتر جمال آیریملو(نویسنده)
- دکتر محمدعلی فرزانه(نویسنده)
- صمد نظمی(شاعر ونویسنده)
- پروفسور دکتر جواد هیات(نویسنده)
- پروفسور دکتر زهتابی(نویسنده وشاعر)
- بابک اسدی داغداغان(شاعر)
- خانکشی زاده(قارداغلی ولی)(شاعر)
- محمد باهادوری(شاعر)
- بهنام شاهی خیاوی
- مرتضی مجدفر(نویسنده)
- دکتر فیروز رفاهی(شاعر و نویسنده)»»Email:firuzrefahi@yahoo.com
- ائل اوغلو(شهباز)(نویسنده)
- نیگار رفی بیلی (نویسنده وشاعر)
- شکوفه شکوری(آنا)(نویسنده)
- فریدون محمدی(نویسنده)
- هادی قاراچای(نویسنده وشاعر)
- همت شهبازی(نویسنده)
- رامین جهانگیر زاده(شاعر)
- توکل کیانی اصل(کیان خیاو)(شاعر)
- مجید رضازاد عمو زینالدینی (کارشناس ارشد تاریخ)
- اسماعیل شیخلی(نویسنده)
- آرش بابک(نویسنده)
- پروفسور دکتر اسد یعقوبیان(نویسنده)
- تیموری فر
- مهندس سید سلامت
- دکتر غلامحسین فرنود
- محمد گل محمدی(م.قره داغلی)
- رجب ابراهیمی(فرهاد)شاعر ونویسنده)
- ولی شاه محمدی
- مهندس محمدرضا کریمی
- مهندیس اسماعیلی
- مهدی حسن نژاد
- دکتر رحیم رئیس نیا
- کاوس نصیری
- اردشیر نصیری
- آزاد مهر پور
- م.عابدین پور
- اوروجعلی دوزنانی
- علی برازنده خلیلی
- عباس مهیار
- جواد دربندی
- میر هدایت حصاری
- بولود مرادی
- اسماعیل محمدثانی(ممدلی)
- عرف کسکین
- کیان خیاوی
- علی پناهی
- ساولان
- مهدی حاجی محمدی
- محمد شفیعی
-مولوي ( اورنک: دکتر صدیقین ، سیری در اشعار ترکی مولوی،آدلی کیتابینا باخین)
-نظامی(ائل اوغلونون،دیوان ترکی نظامی،آدلی کیتابینا باخین)
-شاه اسماعیل خطایی
- نباتی
- هیدجی
- معجز شبستری
- کریمی مراغه ای
- دکتر رضا براهنی
- دکتر حمید نطقی
- والی گوزتن
- صمد بهرنگی
- علیرضا نابدل(اوختای)
- دکتر داشقین
- عمران صلاحی
- مجید صباغ(یالقیز)
- اسماعیل هادی
- سعید موغانلی
- محمدرضا لوایی
- اسماعیل جمیلی
- گنجعلی صباحی
- حمیده رئیس زاده(سحرخانم)(شاعر)
- طیبه پور اکبر خیاوی( نیگار خیاوی)(شاعر)
- اکرم علی محمدی مراغی( نسیم)(شاعر)
- نیگار رفی بیلی (نویسنده وشاعر)
- حشمت حافظی(شاعر)
- نسیم احسانی
- زهره وفایی(نویسنده)
- آنا آخماتووا
- فریبا وفی
- لاچین اسماعیلی
- ناهید خانیم
- ثریا بخشی
- پروین هارای
- مهناز محمدزاده
- و کثیری از نویسندگان و شاعران دیگر .........
در پایان به جا خواهد بود با قطعه شعری از شاعر تورک زبان آذربایجان استاد شهریار مقاله ام را به پایان ببرم.
تورکون دیلی تک سئوگلی،ایستکلی دیل اولمـاز       اؤزگــــــه دیله قاتسان،بو اصیل دیل،اصیل اولماز
فارس شاعری چوخ سؤزلرینی بیزدن آپـــارمیش       صابــــر کیمی بیر سـفره لی شاعر،پخیل اولماز
تورکــــون مثلی فــــــولـــکلوری دنیادا تـــــک دیر      خان یورقانی،کــــند ایچره مثل دیر،میتیل اولــــماز
آذر قـــــوشونی،قــــیصر رومی اســـــیر ائتمیش       کســــری سوزودور بیر بئله تاریخ ناغیل اولـــماز

تانری امانیندا

سلام دوستلار...

دوستلار منیم وبلاگیما رای ورمک اوچون بو لینک باش وورون.http://duzli-oghlan.blogfa.com/page/musabiqa.aspx

یاشایین

وقتی جوان آذربایجان محل زندگی خود را برای تحصیل یا کار ترک کرده و به تهران یا سایر مناطق فارس می روند، هنگام بازگشت، نگاه اول حکایت از موفقیت این فرد دارد؛ یعنی وضع ظاهری، نوع آرایش، وضع پوشش همگی حکایت از موفقیت مالی و درآمد خوب آن فرد ( البته به قیاس محل زندگی قبلی خود ) دارد. در کنار این موفقیت مالی، شاهد تغییرات رفتاری و اجتماعی شدن او نیز هستی. آن جوان خجل و سر به زیر که حتی توان سلام کردن به یک جمع چند نفره را نداشت، حالا چنان اعتماد به نفسی بدست آورده که در جمع افراد بزرگتر از خود به راحتی صحبت می کند و هیچ استرسی وجود او را فرا نمی گیرد، بلکه خنده هایی را نیز چاشنی کلام خود می کند.

زنی که به همراه شوهر خود به تهران رفته، گواهینامه رانندگی اخذ کرده و در کلاس های گل دوزی، خیاطی یا قرآن خوانی شرکت نموده است.چرا؟

سطح بررسی خود را بالا برده چنین سوال می کنیم: چرا کسانی که هشتاد سال پیش از آذربایجان جنوبی خارج شده ومدتی یا تمام عمر را در آذربایجان شمالی یا ترکیه زندگی کرده اند، به چنان موفقیت های علمی و فکری دست یافته اند که همگی از مشاهیر و مفاخر ملت آذربایجان جنوبی هستند؟فتحعلی خان آخوندزاده به شخصیتی جهانی تبدیل شد و افرادی مانند جبار باغچه بان، پروفسور زهتابی، معجز شبستری، پیشه وری، حکیمه بلوری، حبیب ساهر، گنجعلی صباحی، میرزا حسن رشدیه، استاد سلیمی، آشیق قشم جعفری و ده ها مورد دیگر هر کدام در موضوعی جزء اختران تابناک ملت آذربایجان محسوب می شوند.

و چرا هنوز هم انسان هایی که موفق می شوند، برای مدتی یا تمام عمر خود را در اروپا و آمریکا سپری می کنند؟ و به چهره های ماندگاری در علم و اقتصاد تبدیل می شوند که پروفسور هشترودی، جوان، هیئت، نطقی، لطفی، ناصری و صدها مورد دیگر تنها مشت نمونه خروار این موفقیت هاست.

حال به قسمت اول سوال ها بر می گردیم. ترک تهران رفته در نگاه اول بسیار موفق به نظر می رسد؛ ولی اگر با او به تهران برگردیم، خواهیم دید که او آن اعتماد به نفس سخن وری را تنها نسبت به محل زادگاه خود کسب کرده است. اعتماد به نفس او نسبی است. او در برخورد با تهران هم جوان خجلی است که توانایی صحبت کردن در یک جمع چند نفره هم سال را ندارد. از آنجا که ارتباط ترک و فارس ساکن در ایران ارتباطی هم تراز و برابر نیست، احساس درماندگی و حقارت به فرد آذربایجانی دست می دهد که تظاهر این درماندگی، تشبه جستن به فارس در رفتار و گفتار است. ما این احساس درماندگی و حقارت ناشی از رابطه استعماری ( فارس با ترک ) را که تظاهر آن، تشبه جستن به فارس در اعمال و رفتار است، تفریس ( فارسلاشماق ) می نامیم. بنابراین موفقیت ترک تهران رفته توام با شکستی عاطفی، اجتماعی و تقلیدی کورکورانه به نام تفریس است. ولی هنوز در کسب برخی مهارت های اجتماعی از همتای مقیم در محل تولد موفق تر است. علت این است:

شوونیسم فارس و سیستم فکری حاکم بر ایران، همه راه های خلاقیت فکری و تلاش آزادانه برای کسب علم و به تبع آن پیشرفت اجتماعی و اقتصادی را مسدود کرده است. نظام فکری حاکم بر ایران مجوز آموزشگاه موسیقی به اردبیل نمی دهد و با یک سری قوانین نا نوشته ای که همه روزه اجرا می شود، مانع از توسعه فکری افراد است که نتیجه مستقیم آن، عقب ماندگی اجتماع آذربایجان است و عقب ماندگی اجتماعی، باعث می شود که افکار عمومی آذربایجان، به راحتی به دخترانش اجازه رانندگی نمی دهد.

پس در قدم اول حرکت ملی آذربایجان سعی در تنویر افکار عمومی آذربایجان دارد و از آنها می خواهد با نگاهی دقیق و ژرف به مسائل، پی به این نکته ببرند که برای کسب موفقیت های مالی بهتر، نباید به تهران بروند؛ بلکه متولیان امر را مجبور سازند تا امکان اشتغال و رقابت آزاد اقتصادی را به آذربایجان بیاورند. پس ما فعالین آذربایجان از مردم خود خواهانیم تا همه آنچه را که امروز تهران و اصفهان دارند، خواستار شوند: آزادی تحصیل به زبان خود در مدارس، اشتغال در شهر خود، و فراهم آوردن امکان توسعه فکری در راستای دموکراتیزه شدن هر چه بیشتر فضای اجتماعی.

چرا آنهایی که مدتی را در آذربایجان شمالی و ترکیه سپری کرده اند، علاوه بر موفقیت های علمی، دچار عارضه ای به نام احساس درماندگی و حقارت نشده اند و در نتیجه نه تنها در امور فردی و خانوادگی موفق بوده اند، بلکه هر کدام به روشنگرانی بزرگ تبدیل شده اند؟

زیرا جامعه آذربایجان شمالی و ترکیه توانسته است پرده های اسارت فکر و عقب ماندگی اجتماعی بسیار بیشتری را در قیاس با تهران پاره کند و امکان موفقیت در چنان فضای آزادی به حدی است که در سایه تلاش فردی، دیگر مانعی به نام تفریس سر راه ترقی وجود ندارد؛ به طوری که هر نوآموز موسیقی، می تواند با بهره گیری از اساتید خود به علی سلیمی و قشم جعفری تبدیل شود.

و سوال آخر اینکه: اگر جامعه ای باز و مدرن مانند اروپا . آمریکا نبود، ما باید تاریخ خود را با حسرت داشتن پروفسورهای نامی می خواندیم؟

هرگز ... حرکت ملی آذربایجان با تشریح و تفهیم این همه عقب ماندگی و علل آنها به ملت تاریخ ساز خود، از آنها می خواهد تا همه آزادی های فردی و اجتماعی موجود در جوامع باز را به اردبیل و زنجان بیاورند و آرزوی دکتر شدن اطفال خود را در شهر خود محقق سازند؛ زیرا تنها درصد بسیار قلیلی از این ملت بزرگ موفق می شوند خود را به آن ممالک رسانده و امکان ترقی و خلاقیت فکری و عملی را بدست آورند.با این حساب، مگر ما می توانیم سایر افراد ملت خود را از این آزادی ها و حقوق محروم سازیم: همه افراد آذربایجان باید در سایه پیشرفت اجتماعی و رهایی از پرده های اسارت، بتوانند در جامعه ای زندگی کنند؛ که به آنها اجازه و امکان دکتر شدن و ثروتمند شدن در شهر خود را می دهد. دکترها و ثروتمندانی که وطن را می شناسد و برای توسعه سرزمین خود، نیروهای جسمی و فکری خود را بسیج می کنند، اسیر افکار وارداتی نیستند. نه ذهنیت حقارت و درماندگی دارند و نه عینیت تشبه جستن به فارس ها. این یعنی آزادی انسان آذربایجانی ...
منابع:
www.oyrenci.com

http://azadurmu.blogfa.com/post-492.aspx

یاشاسین آذربایجان

تانری امانندا

دوستلار سلام..

نجه سیز؟ساغ اولین کی وبلاگا بیر باش ووروب و اورک سوزلرییزی توپلویوسیز.ساغ اولین.شاد یاشایین.

سلام رفقا.ممنون که به وبلاگ سر میزنید و با نظر هاتون منو در وبلاگ نویسی یاری می کنید.

در تاریخ همیشه مردانی وجود داشته اند که با وجود این که مقام و منزلتشان بسیار بلند و رفیع بوده اما همواره در طول تاریخ از ان ها یاد نشده و یا حداقل کمتر یادشده .یکی از این مردانی که با وجود این که جایگاهی بسیار رفیعی در دنیا دارد اما همواره( لااقل برای ما) گمنام بوده است کسی نیست جز یکی دیگر از فرزندان اذربایجان یعنی شیخ صفی الدین اورموی.

عبدالمومن بن يوسف بن فاخر صفي الدين اورموي معروف به شيخ صفي الدين اورموي دانشمند، موسيقيدان و خوشنويس برجسته ، در سال 613 هجري قمري دراورميه (آذربايجان) به دنيا آمد و در كودكي به بغداد رفت.
در بغداد او در دربار خلیفه کار می کرد و در همان جا نواختن عود را فرا گرفت و در اين حرفه قابليت وي بيش از خط (خوشنویسی) بود.
وی اولین بار اصوات موسیقی را از حالت سماعی به صورت مکتوب دراورده است.
آنچه نام صفي‌الدين را براي هميشه در تاريخ موسيقي زنده نگاه مي ‌دارد دو اثر گرانقدر او به نام «رساله شرفيه» و «الادوار» است.البته کتاب الادوار او اخیرا به زبان تورکی هم چاپ شده است. اثر ديگري به نام «في‌العلوم العروض و القوافي و البديع» داشته كه خوشبختانه مانند دو اثر او در موسيقي مصون از حوادث باقي مانده است. كتاب‌هاي صفي‌الدين اورموي براي كساني كه بعد از او در موسيقي كار كرده‌اند حكم مأخذ و مرجع را داشته است.
صفي‌الدين هنگامي كه در اصفهان بوده است يك نوع عود به نام «نزهت» و نوعي سنتور به نام «مُغني» نيزساخته است.
از شاگردان او نیز می توان به سهروردی اشاره کرد که چند سال در خدمت او شاگردی کرده است.
گفته اند «شيخ صفي الدين اورموي» با نواختن عود در« كاظيم داشي» اورميه هلاكوخان را به آرامش و خونسردي فرا خوانده است. شيخ صفي الدين اورموي پس از 80 سال زندگي پربار در گذشت اما هنوز اطلاع دقيقي از محل دفن او وجود ندارد اما در بعضي منابع امده است كه وي در گورستان سرخاب تبريز به خاك سپرده شده است.

اما در اینجا سوالی که وجود دارد این است که چرا باید فردی به این شایستگی و بزرگی که از افتخارات نه تنها اذربایجان و نه تنها شرق بلکه افتخاری است برای جهان اینچنین از افکار ملت اذربایجان بیگانه باشد؟
امیدوارم در آینده ای نزدیک که فرزندانمان زبان تورکی را در مدارس خواهند آموخت با اسطوره های تورک نیز که در بین ان ها این فرزند تورک اورمو نیز وجود دارد بیشتر اشنا شوند و همواره وقتی که اسم و نام ملت تورک به میان می اید از ته دل و با افتخار به تورک بودن خود بنازند.

yashaurmu.blog

منبع:اورمو کیتابخاناسی

تانری امانندا

دوستلار سلام...
تاريخده تايي بنزري اولمايان خسته ليکلردن بيري، اؤز تاريخينه، گئچميشينه و باشينا گلنلره اؤزنسيز اولماق دير. بو اؤزنسيزليک زامان زامان اؤز نگاتيو اتکيلرين گؤزستيرسه ده، گئنه ده اؤزنسيز اولان خسته اؤزونه دوزن وئرمک ايسته مير! بو خسته لر بيزلريک!

داها دونن خوجالي-دا بيزلري قيريلار، قاراباغي آلديلار، آذربايجاني بؤلدولر، تورپاغيميزدا اولکه لر ياراتديلار، اسير آلديلار، سورگون ائتديلر آما، بيز بير ايش گؤرمه ديک! بونلاردان سندلي آرشيو ياراديب، گئجه گوندو لوببيچيليک ائديب، ميللي قازانجلاريميزا آرتيرماق يئرينه، آخشاملار تئز ياتيريک کي اولان گئدنلري اونوتاق!

۶۰ ايل بوندان اؤنجه گونئيده ميللي بير هوکومت قورولدي، آزييلا چوخويلا ۱ ايل ميلته خيدمت ائتدي. اونو دئويرنلرين آرشيولري يالانلارلا دولوب، آما بيز، آرخيو ندي و نئجه اؤنمليدير بيله بيلميريک!

ميللي هوکومتين گئنج فداييلري ايندي ۷۵-۷۰ ياشيندالار، آغساققاللاردان چوخونو اييتيرميش ساييليريک. آما، بير گرچک واردير کي، دونيادان گئدنلرين بيلديکلري، ياپديقلاري، خاطيره لري و گؤردوکلريده اونلارلا گئديب! بو، بيزه و گلجگيميزه آغير ضربه دير. آغير ايتگي وئرميشيک، بيز.

ايندي گرک قاپي قاپي دولانيب، ميللي هوکومت دئورينده ياشايانلاري، مووافيق يا موخاليف، تورک يا غئيري تورک، مقاملي يا مقامسيز، تاپيب و دينديره ک. بو دؤنم بيزيم اوچون ان اؤنملي دؤنملردندير و حتّی دئمک اولور کي گله جگيميزين شکيل وئره نيدير.

يوخ، من اينانميرام بيز او ميلت اولاجاييق کي اؤز تاريخينه اؤزنسيز اولوب. ال اله وئريب و اولان بيتنلري دوغرو اولاراق سندلره چئويرمه ليگيک. بو يولدا، اليميزدن گلن يارديمي بير بيريميزه وئرمه لي و اليميزده اولان ايمکانلاردان يارارلانماليييق. بو ايشده قارشي دورما يوخ، کي ايش بيرليگي آپارماق گره کي ر.

يازيق کي ميللي فعاللار آراسيندا بئله بير قوروملاري ياراتماغ اوچون يئترلي و گوجلو دوشونجه يوخدور. نئچه تک باشينا چاليشانلا، بو زنگين تاريخي، بو باشي بلالي گئچميشي و الدن وئرديکلريميزي کيمه و نئجه ايثباتلايا بيلريک؟

من اينانيرام کي بو ايشه گئج قالميشيق آما، ايندي باشلاساق، گئنه قازانميش اولاجاييق.

يئني چاغدا يئني وسايتلرله بيزيم ايشيميز داهادا قولاي اولماليدير. بو بيزيم ايلک آماجلاريميزدان اولماليدير کي، هر نه تئزراخ ياشايان تاريخلريميزي، آغساققال و آغبيرچکلريميزي دينديريب، اولان گئدنلردن بيلگي توپلاياق.

۲۱ آذر سوغوشدو، ۲۶ آذر گلدي، ديليميزي يانديريبلار، سسيميز نئجه چيخماييب؟

گلين بيرليکده تاريخيميزي يازاق، گؤرئو ايچريده اولانلارا دوشور ان چوخو، آمابيزلرينده پايي اولا بيلير. مادي، تئکنيکي و يايينلاماق کيمي ايشلري گؤرمک بيزلر اوچون قولاي اولور. يئتر کي ايچريدن بيلگيلر توپلانسين و خاريجده کي ميللي و چاليشقان فعاللارا چاتسين. ايسته سک باشاراجايييق، نئجه کي مهبوسلاريميزين سسين دونيايا چاتديرديق، نئجه کي مي (خرداد) حاديثه لرين تاريخده يازيلميش ائديب و يازيلي قالماسين قارانتييا آلديق.

ايچريده ياشايان اينسانلاريميز حتّی بالاجا موبايل تئلئفونلا بيله بؤيوک خيدمت ائده بيليرلر. سسلي دانيشيقلار، شکيللي و سندلي يازيلار، آدلار، يئرلر، اولايلار، هاميسي يازيلماليديرلار. ايشه باشلاماليييق، اينانين.

وارليغيميزي تانيماساق، باشقالاري اونا صاحيب اولاجاقلار
تانری امانندا

دوستلار سلام...

نجه سیز ؟انشالله یاخشی اوللاسیز.منیم دوستلاریم نان بیری بویورموشدی کی نیه من وبلاگ دا کپی نی قدغن المیشم؟

عزیز دوستوم آقا بهزاد چون بعضی لر مطالبی کی در مورد آموزشی یازیرام کپی الییلر و بدن منبع یازیلار و چون من مطالبلر زحمت چکیرم اونا خاطر .

مقدمه:

«تاريخ انتظارات کوتاه را مبدل به ياس مي سازد و آرزوهاي طولاني را بر آورده مي کند»

هرکسي وظيفه اي را برعهده گرفته است. و وظيفه ما به عنوان نسل پيشرو جامعه بازشناسي حقوق ملت و ترغيب آحاد مردم در جهت بازسازي آن مي باشد. چه اينکه نياز مبرم امروز به اين است که با دست آوردهاي فکري و فلسفي دنياي امروز آشنا تر شويم تا مردم خصوصا” نسل جوان جامعه براي رشد فکر و ايده دستش بازتر بشود و امکان پيدا بکند تا برخورد انتقادي تري با جامعه داشته باشد. با وجود اينکه موانع شديدي که در مسير گفتگو پيشرو است. وظيفه اين است تا دري را براي يک فضاي تازه باز کنيم تا آحاد مردم نگاهشان را در برخورد با تجربيات تاريخي شکل تازه بدهند و بارور تر کنند. تا وقار و شان بشري و اميزه هاي فرهنگي منبعث از آن در ساختاري انساني, شکيل و اصولي پر معناتر بشود.

عنصر اصلي و مبناي اصول اجتماعي, بسط حقايق عدالت بين افراد و تعديل حيثيات اجتماعي است و يگانه وسيله نشر عدالت, تساوي حقوق نسبت به افراد جامعه و اجرا قانون مساوات است.

در تمام شئونات براي سعادت حوزه اجتماعي بشري بايد در همه چيز و همه جا حقايق عدالت منتشر و حقوق تساوي جاري شود.

براي ترويج مقاصد عاليه و نشر افکار و انديشه اجتماعي بايد همه مقتضيات عصر و مناسبات وقت را در نظر داشت.

اشاره:

در اين نوشته تلاش داريم به اختصار به حقوق ملي ملت تورک آذربايجان جنوبي در ساختار ايران بپردازيم. اگر چه تعريف حقوق ابتدايي در هزاره سوم و قرن ارتباطات و اطلاعات قدري ناموس مي نمايد و به دوره اواخر قرون وسطي اروپا شبيه تر است آنهم در بطن تحول عظيمي که جهان را به سوي خود مي کشد. باز جهت روشن تر شدن موضوع و آگاهي رساني اشاراتيبه مباحث مورد بحث مي نماييم.

فرهنگ اذربايجان :

هر جامعه اي داراي ارزشهايي است که هويت آن جامعه به شمار مي رود, و وجود استواري آن جامعه به بالندگي و پويايي اين ارزشها بسته است و اين پويايي به ظهور نمي رسد, مگر اينکه افراد جامعه ارزشها را باور کرده و به آن عمل نمايند و به تعبيري نهادينه شدن ارزشها و فرهنگ آن جامعه, ضامن سرزندگي حيات و بالندگي جامعه مي باشد. از اينرو فرهنگ اذربايجان با تمام اندوخته ها و ارزشهاي فرهنگي – اجتماعي نيازمند ضروري توجه به اين مقوله است. چنانچه اگر بتوانيم بستر پذيرش فرهنگ و ادبيات را در جامعه به گونه اي شايسته فراهم کنيم به يقين فرهنگ آذربايجان با ادبيات قوي خويش خيزش به خلق آثار عظيم و ارزشمندي را نويد خواهد داد. اگر بتوانيم به خواسته هاي به حق مردم پاسخ گوييم که ( از جان و مال خويشتن گذشتند و در جريان انقلاب و سپس جبهه هاي جنگ نابرابر خونهاي بسيار ريختند و جانفشاني ها کردند) در ان موقع عظمت و شکوه فرهنگ و مناسبات اجتماعي مردم را به وضوح نمايان خواهيم ديد درست است که چکيده اين مبارزات در اصل نوزدهم قانون اساسي گنجانده شده است که « مردم ايران از هر قوم و قبيله که باشند از حقوق مساوي برخوردارند و رنگ, نژاد, زبان و مانند اينها سبب امتياز نخواهد بود». متاسفانه در جامعه از طرف سياستگذاران و مجريان حکومت بدين شکل تفسير مي شود که « نخواهد بود» به آينده اطلاق مي شود و برنامه ريزيهاي کلاني که با بيت المال ( سهام همه فرهنگها) تامين مي شود در جهت ترويج زبان فارسي, فرهنگ, موسيقي و آموزش فارسي و ادبيات ان در لواي ادبيات ايران هزينه مي گردد. تا به اين روند که در دوره هاي گذشته اصلي ترين حرکت بود جامه عمل پوشانده شود. البته با تعريف خاصي که با روند حکومتي شان انطباق داشته باشد!

بطور نمونه سازمان عريض و طول تبليغات اسلامي بجاي تبليغ اسلام و شعاير مذهبي و اسلامي که اصلي ترين و اساسي ترين عنصر تشکيل حکومت در ايران مي باشد, در تبليغ زبان و ادبيات فارسي نه تنها در داخل کشور بلکه در گستره جهاني با ايجاد مراکز و کرسيهاي تدريس زبان فارسي و انتشار نشريات مختلف مشغول است و يا اينکه وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي بجاي تبليغ و ترويج فرهنگ اصيل اسلامي و ارشادات اين دين, عمده ترين فعاليتش تبليغ و ترويج زبان, موسيقي, سينما و فرهنگ قوم فارس مي باشد. بدين حال نياز اساسي مي طللبد تا بازنگري به اين روند حرکتي از طرف روشنفکران جامعه بعمل ايد در غير اين صورت ادامه اين حرکت به دلزدگي و بي اعتمادي جامعه و فرهنگهاي مختلف منجر خواهد شد.

ادبيات و زبان آذربايجان:

تولد و ظهور ادبيات با تولد و ظهور انسان ابتدائي همزمان است از اين رو ادبيات منعکس کننده شکل ويژه زندگاني و فرهنگ هر جامعه است. ادبيات به واقع بيان کمبودهاي زندگي است و با صدور هيچ فرماني نمي توان ذات ادبيات را تغيير داد و مظلوميت ادبيات اذربايجان خصوصا” نثر ترکي اذربايجاني بر کسي پوشيده نيست چه انکه همين نوشته نيز اسير همين مظلوميت است. و زبان پديده اي است بسيار کهن و نقش آن در حيات انسان بسيار کليدي و ارزشمند مي باشد و تکامل اجتماعي انسان در جامعه تنها از طيق زبان است که منتقل مي شود. اگر چه بطور شايسته به اهميت آن در زندگي فردي و اجتماعي خود پي نبرديم اما بدون شک و ترديدي زبان به عنوان يکي از نهادهاي بنيادي جامعه و از عنصر بسيار مهم در فرهنگ اجتماعي مي باشد و وقتي سخن از حفظ و تقويت فرهنگ اجتماعي به ميان مي آيد, زبان نيز به عنوان يک عامل اساسي مطرح مي شود و به توصيفي زبان همچون رشته اي, فرهنگ گذشته و حال را به هم مي پيوندد. و در اين ميان زبان ترکي آذربايجاني نيز جهت همين اهداف مي بايست پاسداشت شود. زبان مردم آذربايجان زبان قوي, با قاعده و فراگير ترکي است. از شاخه ترکي غربي با لهجه آذربايجاني. اين زبان قرنها آلام و دردها, آرزوها و اميدها و بسياري ديگر از فراورده هاي ذهني و فکري انسان تورک اذربايجاني را در خود گنجانده و به طرز زيبايي به عرصه ادبيات بشري هديه داده است. چه آنکه باياتي ها شکل خاصي از ادبيات مردمي-شفاهي, خلق اذربايجان که در تکاپو و جدال با گذر زمان خلق و در دل توده مردم سروده و سينه به سينه به نسل ها انتقال داده شده است. و يا ادبيات نثر و نظم آن در نوع خود آثار کم نظير و جاودانه اي به ملت ترک زبان و در کل به گنجينه بشري تقديم کرده است. لذا براي يک آذربايجاني زبان ترکي به عنوان يک اصل هويتي مطرح است. با صرف نظر از اينکه در سده معاصر حکومتها جهت برخي نيات جاهلانه و نژادي سعي در محو اين زبان حداق در حصار مرزي ايران تلاشها و فعاليتهاي گسترده اي انجام داده اند و تا حال نيز کم و بيش به اين فعاليتهاي متحجرانه دست مي زنند. اما بواقع يک آذربايجاني با زبان ترکي وجه فرهنگي و هويتي به خود مي گيرد و بدون زبان ترکي, از فرديت آذربايجاني هيچگونه معنا و تعريفي نمي توان داد. و با عنايت به اصول اوليه قانون اساسي نشر و آموزش اين زبانها که از وظايف دولت و امور اجرايي منظور شده است که متاسفانه نزديک به سه دهه بعد از نوشته شدن و تصويب مردمي اين قانون به عرصه عمل درنيامده است.که عدم عملي نشدن اين اصول که از ضروريات اصلي و اوليه دموکراسي و کثرت گرايي است مغاير با قوانين بين المللي و داخلي مي باشد.

راديو – تلويزين و آذربايجان:

در دنياي امروز نياز به اطلاعات براي زندگي بهتر, يک امر آشکار و ضروري است. اطلاعات به منزله محور موفقيت فرد و جامعه شناخته شده است و حتي برخي صاحب نظران آن را پيش نياز توسعه قلمداد نموده اند. در وضعيت کنوني, اطلاعات آنچنان با با زندگي انسان عجين شده است. که جز جدايي ناپذير آن محسوب مي گردد. از اينرو ارتباطات به مثابه عامل اصلي و اساسي رشد و توسعه زندگي مادي و معنوي انسان شناخته شده است و راديو و تلويزيون بعنوان ابزار اطلاع رساني و انتقال انديشه ها در عصر حاضر امکان آموزش و اطلاع رساني از طريق روشها و شيوه هاي مختلف امکان پذير ساخته است.

راديو و تلويزيون روز به روز جايگاه دائمي خود را بين اقشار جامعه باز مي کند و بر مخاطبين خود مي افزايد. شايد بتوان اين دو رسانه صوتي و تصويري به عنوان قدرتمندترين نهاد گسترش و رواج فرهنگها در عصر حاضر دانست. چرا که استفاده از وسايل ارتباط جمعي با شتاب روزافزون صورت مي گيرد. در اين دو رسانه فراگير برنامه هايي که ساخته مي شوند در هر کشور با کمال دقت و در نظر گرفتن همه موارد و نکات اساسي موجود در بافت اجتماعي, فرهنگي و سياسي جامعه و حفظ حرمت به فرهنگهاي مختلف در حصار مرز آن کشور توليد شوند تا بتوانند کشور را به سوي اتحاد و همبستگي ارزشي و اصولي و پايدار هدايت کنند. در غير اينصورت با مشکلات هم از جهت ساختار وجودي و هم از جهت گسسته شدن رشته هاي همنوايي و همکاري مواجه خواهند شد.

در نگاهيي به صدا و سيماي ايران آنچه بيش از هر چيز نمود عيني مي يابد نه تنها توجه نکردن به فرهنگ, زبان و آداب و رسوم گوناگون و متنوع که در داخل کشور هستند. بلکه تحقير, استهزاء و بد جلوه نودن فرهنگ هايي که در چرخه سياست گذاري فرهنگي به دليل ذهنيات انحصار گرايانه مورد توجه نيستند و ساخت و پخش برنامه هاي پر هزينه اي جهت تحليل, فراموشي و ادغام آنان در يک سيستمي که تنها يک فرهنگ گزينشي ارزشمند و بها داده مي شود, هستند. توجه به ساختار حکومتي کشور ايران نياز اساسي مي طللبد تا بانيان و دست اندرکاران اين دو رسانه که در ايران در انحصار حکومت است. با توجه به گسترش روز افزون ماهواره ها که بي هيچ درد و سر و با کمترين هزينه اي وارد خانه ها مي شوند و يا اينترنت که فضاي کاملا” خاص, بديع و بسيار فراگير و ارزشمند را براي مخاطبين بوجود مي آورد بازنگري و بازسازي ريشه اي در نگاه به برنامه هاي صدا و سيما با رويکردي اصيل و نه سفارشي! به خواسته هاي مردم و فرهنگ هاي متنوع جامعه, نياز اساسي است. تا دست اندرکاران اين امر خطير راهکارهاي مناسب را با همکاري و همفکري روشنفکران, روانشناسان, جامعه شناسان و در کل عموم مردم طرح ريزي کرده و به مورد اجرا گذارند.

سينما و فرهنگ اذربايجان:

سينما هنري غني تر و متنوع تر از هنرهاي ديگر است, زيرا در اين هنر تصوير و صوت بهم آميخته اند و سکون و حرکت با هم تاليف يافته اند. سينما علاوه بر اينکه هنر و يکي از محصولات ارزنده فرهنگي بشمار مي رود. از وسايل مهم و موثر نشر و اشاعه افکار است. و بعبارتي گويا تر سينما آموزشگاهي است که در ان مدرسه نديده ها و بيسوادان نيز درس زندگي مي گيرند. از اينرو بسياري از مباحث را به بهترين وجهي مي توان بدين وسيله تعليم داد. امروزه سينما به عنوان يک صنعت و هنر در عرصه جهاني نقش مهمي ايفا مي کند. از اينرو توجه به صنعت سينما امروزه مي تواند در راه اعتلاي فرهنگ و اشاعه آن نقش اساسي و سازنده اي داشته باشد و صاحبان اين صنعت عظيم هنري استفاده فراواني از آن در جهت خواسته ها و آرزوها و اهداف پنهان و آشکار خود مي کنند و متاسفانه در ايران نيز فرهنگ غالبي در جهت تضعيف ديگر فرهنگها همت مي گمارد و البته اعتلاي فرهنگ خويش را متاسفانه در نابودي ديگر فرهنگهاي حول و حوش خويش جستجو مي کند با اين اوصاف فرهنگ اذربايجان نيز هنوز در پشت ديوار دولتي و برنامه هاي ان نظاره گر تهاجمات بي امان از هر دري است. و مات و مبهوت گام در هزاره سوم ميلادي گذاشته است. و فرهنگ اذربايجان خسته از ناملايمات هاي دشمنان و بي توجهي هاي دوستان راه خويش را بدون هيچ گونه ابزار تمدني به سوي اينده اي…طي مي کند. البته ناگفته نماند که توجه به اين مقوله حساس و در عين حال فراگير سرنوشت فرهنگ ها را در هزاره سوم ميلادي روشن خواهد کرد و پايه هاي تغيير تحول در چندين دهه اخير به روشني نمايان شده است. و راديو و تلويزيون و سينما چهره جهان را تغيير داده اند. و اين تغيير و تحول هيچ توفيقي به فرهنگ اذربايجان نکرده است. هر چند که با تلاش و همت دلسوزان و انديشمندان آذربايجاني چند فيلم کوتاه و بلند تهيه شده اما آداب و رسوم و سنن آذربايجان هنوز در اين قرن ارتباطات و تکنولوژي عظيم صوتي و تصويري بصورت شفاهي و دهان به دهان از نسلي به نسلي ديگر انتقال مي يابد و در هر دوره قطعه اي از آن به عوامل گوناگون دروني و بيروني شکسته و محو مي شود. و در ايران با وجود آنکه حق تساوي حقوق و تقسيم عادلانه دارايي ملي بين مردم از هر مليتي و زباني که هستند از اصلي ترين اصول قانون اساسي کشور به شمار مي رود متاسفانه در اين عرصه نيز سرنوشت فرهنگ اذربايجان در تنور جهالت هاي کور انحصاري مي سوزد.!

موسيقي آذربايجان:

موسيقي بخش مهمي از فولکور ملتها و آئينه تمام نماي احساسات و علاقه منديهاي عامه مردم است. اين بخش از فرهنگ عاميانه, در طول تاريخ و در ميان همه ملل ريشه اي عجين شده با تار و پود زندگي انها داشته است. در بين بخشهاي مختلف فرهنگ عاميانه, موسيقي شايد تنها پديده اي باشد که آدمي از تولد تا مرگ با ان همراه است. اما از بين انواع موسيقي, موسيقي فولکوريک اصيل ترين و پاکترين موسيقي هاست.

موسيقي آذربايجان نيز براي آنکس که حتي گوش به نواي دلنواز ساز«عاشيق»ها سپرده است يادآور اصيل ترين, زيباترين و غريب ترين موسيقي هاي شرقي است. که با وجود ريشه هاي عميق تاريخي و فرهنگي, غربتي حزن انگيز بر بلنداي خود « ساوالان » دارد. «عاشيق»ها که سالهاي متمادي و طولاني دردهاي آذربايجان را در سازشان نواخته اند. روايتگر فرهنگ شفاهي و تاريخ و حماسه ها, رويدادها و فرهنگ اين ملت بوده اند و آهنگهاي زيبا نواخته اند. متاسفانه بي توجهي سازمانهاي مرتبط, تبليغ و ترويج موسيقي فارس با تعريف خنده دار موسيقي ايراني نفوذ موسيقي غربي در ميان جوانان باعث گرديده, موسيقي اصيل آذربايجان در غربت افتاده است. راديو و تلويزيون که اصلي ترين و گسترده ترين رسانه در راه ترويج و تعالي فرهنگ است با وجود اينکه از ماليات هاي کل غرهنگ هاي داخل ايران تامين مالي مي شود با تاسف فراوان هيچگونه توجهي به امر معرفي و ترويج موسيقي آذربايجان وقعي نمي نهد و فقط در روزهاي خاصي جهت تهييج افکار مردم آذربايجان و استفاده از مشارکت آنان به پخش موسيقي آذربايجاني با مضمون سفارشي مي پردازد.

اقتصاد و توسعه آذربايجان:

موقعيت منحصر به فرد و استراتژيک و ارتباطي آذربايجان از يک سو, وجود آب و هواي مناسب و خاک حاصلخيز و دشتها و جلگه هاي وسيع و مرغوب و مناظر و جنگلهاي مصفا و ديدني و پتانسيلهاي عظيمي چون معادن, کشاورزي, دامپروري, حمل و نقل, تراتريت کالا و مسافر و… از سوي ديگر, آذربايجان را در يک موقعيت کاملا” مناسب براي توسعه و آباداني قرار داده است. اما عدم توسعه آذربايجان با وجود پتانسيل هاي بالقوه باعث تاراج داراييهاي اقتصادي-مالي فکري و فرهنگي آن, چه از طريق مهاجرت و چه از طرق مختلف گرديده است. و اينکه مهاجرت از اين سرزمين حاصلخيز چه توجيهي مي تواند داشته باشد, با نگاه به روند مهاجرت به مقصد تهران خصوصا” با پيروزي انقلاب اسلامي شدت و شتاب بيشتري بخود گرفت. بگونه اي که چهار تا پنج ميليون آذربايجاني در پايتخت ايران (تهران) با تمام داراييهاي اقتصادي – فرهنگي بزرگترين شهر ترک نشين ايران گرديده است و همچنين مهاجرت به اصفهان, اراک, يزد, کرمان …اين مهاجرت هاي بي رويه, ضربات کمرشکني به اقتصاد و توسعه نيز پويايي فرهنگي آذربايجان وارد ساخته است و ثروتهاي مادي و معنوي اين سرزمين را در يک روند سيستماتيک و زيربنايي بر باد داده و مي دهد. از اين رو عمده ترين و اساسي ترين عامل مهاجرت آذربايجان بدون شک ناشي از تقسيم ناعادلانه امکانات, صنايع و موسسات اقتصادي و علمي نشات مي گيرد. که متاسفانه در سده اخير در ايران انديشه هاي بسته و حکومتهاي توتاليتري باعث گرديده است که روند توسعه و آباداني ايران از يک روند منطقي و اقتصادي به يک روند کاملا” غير اصولي و بي بنيان تبديل شود. چه آنکه در دوره حکومت رضا و محمدرضاي پهلوي شمال کشور خصوصا” منطقه مازندران بدليل آنکه زادگاهشان بود مورد توجه خاص قرار گرفت و توسعه بنادر و مبادلات دريايي در شمال و ساخت و سازهاي ضربتي, عمده فعاليتهاي اقتصادي کشور گرديد و آذربايجانيان در اين دوره بدليل فقر اقتصادي ناشي از استعمار و بي توجهي به آنان عمده مهاجرتشان به شمال و در راس آن مازندران بود. گرچه بدليل برخي تضادهاي فرهنگي و آب و هوايي کمتر در آن منطقه اسکان يافتند. در دوره سازندگي بعد از انقلاب نيز متاسفانه طرحها و سرمايه گذاريهاي کلان با زدوبندها و اعمال نفوذ شخصيت ها و باندهاي سياسي در چند استان انباشته شده است. از جمله در فاصله سالهاي (1368 الي 1376) در دوره حکومت هاشمي رفسنجاني کرماني, استان کرمان با جهش فوق العاده! توسعه اصلي ترين مرکز توسعه معادن و صنايع و …در کشور گرديد و همچنين اصفهان و يزد و اراک نيز در ساختاري کم و بيش به همين صورت در دوره حکومت خاتمي يزدي نيز فقط به يک مثال بسنده مي کنم که تنها در بزرگداشت ياد و خاطره مرحوم روح اله خاتمي پدر رئيس جمهور دهها پروژه با نام و ياد آن مرحوم افتتاح شد از جمله صنايع, دانشگاه, راه آهن و راههاي متعدد ترانزيتي و…در يزد! و مضحک آورتر اينکه استاندار انتصابي اردبيل جناب محمود احمدي نژاد براي شهر عقب نگه داشته شده اي چون اردبيل کمترين بودجه به حق مردم را به جاي صرف در توسعه و آباداني حداقل بخش کوچکي از استان اضافه مي آورد و در يک حرکت کاملا” استعماري به بودجه ملي عودت مي دهد. و بسياري ديگر از تظالم اقتصادي که از حوصله اين نوشتار خارج است.

با نگاه به قانون اساسي مي توان متذکر شد که حقوق شهروندي و اصول قانون اساسي کشور ايجاب مي کند که همه ايرانيان در همه نقاط کشور از فرصت هاي مساوي براي اشتغال, مسکن, بهداشت, آموزش و پرورش رايگان و آسايش رفاه و …برخوردار باشند.
تانری امانندا

منابع:

شماره هاي مختلف نشريه صاباح و يورد
آشنايي با علم سياست/ترجمه ملکوتي
دموکراسي و عرفان/محمدرضا درويش
مرام نامه هاي احزاب سياسي/منصوره اتحاديه
ادبيات و بازتاب آن/ترجه عزب دفتري
جامعه شناسي ارتباطات/ساروخاني

سلام دوستلار ساغ اولین کی منیم وبلاگیما باش ووروسیز.

مهاباد ، خبرگزاري جمهوري اسلامي ‪۸۶/۰۸/۲۷‬
داخلي. اجتماعي. محيط زيست. درياچه اروميه.

گزارش و تحقيق : منوچهر صمدي
اگر گذري بر درياچه اروميه داشته باشيد در سكوت و غربت غمناك آن بوي مرگ را كه در سواحل آن در حال پرسه زدن است مي‌توانيد بخوبي استشمام كنيد.

آري اين درياچه زيبا در آبي زلال خود مرگ خاموشي را به انتظار نشسته است كه حتي،هاي و هوي و شر و شور مسافران و گردشگران هم نمي‌تواند اين فرياد خاموش را در خود پنهان نمايد .

چي چست نيز بي‌آنكه از اين همه بي‌توجهي انسانها خمي به ابرو آورد همچون مادري دلسوز هنوز هم غم مسافران آينده و فرداي بدون درياچه را مي‌خورد .

آيا براستي بايد اين واقعيت را باور كرد كه درياچه اروميه نفس‌هاي آخر خود را مي‌كشد ؟
كارشناسان محيط زيست از مدت هشت سال پيش وضعيت درياچه اروميه را بحراني اعلام كرده و معتقدند در صورتيكه اقدامات لازم براي احياي اين درياچه صورت نگيرد درياچه اروميه در آينده‌اي نه چندان دور از بين خواهد رفت .

بروز اين وضعيت كه هنوز مورد توجه جدي مسوولان ذيربط قرار نگرفته‌است خطر خشك شدن اين درياچه را كه به عنوان بزرگترين تالاب كشور بشمار مي‌رود را در آينده‌اي نه چندان دور بسيار جدي كرده است .

نگراني درمورد وضعيت اين درياچه زماني جدي تر مي‌شود كه با وجود بارندگي هاي مطلوب چند سال اخير هيچگونه بهبودي دروضعيت آن مشاهده نشده و پسروي و كاهش سطح آب آن همچنان ادامه داشته و ازارتفاع آب اين درياچه دائما كاسته مي‌شود .

مطالعات مديريت زيست بوم حوزه آبريز درياچه اروميه كه با همكاري بانك جهاني به اتمام رسيده‌است نشان مي‌دهد درياچه اروميه به عنوان دومين درياچه شور جهان تا كمتر از ‪ ۲۰‬سال آينده با بحران شديدي مواجه خواهد شد .

درياچه چي چست
…………..

قدمت درياچه اروميه به هزاران سال پيش از اين مي‌رسد و درياچه اروميه از اعصار بسيار كهن با نامهاي گوناگون در آثار مورخان ديده شده است.

در اوستا و ساير كتب پهلوي اين درياچه را مقدس شمرده‌اند و آنرا “چيچسته” و “چي‌چست” و گاهي “چي‌كست” ناميده‌اند.

فردوسي نيز در شاهنامه نام اين درياچه را بارها برده‌است بطوريكه در بيتي مي‌گويد: دراين آب چيچست پنهان شده‌است/ بگفتم به تور از چونانكه هست.

درياچه اروميه به دليل قدمت و قداستي كه از گذشته‌هاي دور داشته است در ميان افسانه‌ها و حكايات مردم آذربايجان و علي‌الخصوص اروميه نيز از جايگاه والايي برخوردار است چنانكه افسانه‌اي زيبا و شنيدني ميان مردم اروميه از اين درياچه نقل مي‌شود .

براساس اين افسانه “دختر اورميا كه‌براي نجات مردم شهر و ديارش شب هنگام كنار درياچه چراغ افروخته بود به دست سپاهان اشور اسير و چراغش شكسته و خودش بعد از شكنجه در ساحل درياچه كشته شد “.

قديمي‌ها مي‌گويند از خاكستر اين دختر زنبق‌هاي بنفشي روييدند كه هر سال در سواحل درياچه مي‌رويند و اين زنبق‌ها در واقع نگهبان شهر ، دريا و مردم هستند .

شرايط جغرافيايي درياچه اروميه
…………………………

درياچه اروميه در ميان دو استان آذربايجان شرقي و غربي و در ميان حوزه آبريز سه استان آذربايجان غربي ، آذربايجان شرقي و كردستان قرار دارد.

درياچه اروميه بزرگترين آبگير آسياي غربي است و از دوران دوم زمين شناسي قدمت دارد و ازنظر زمين شناسي گودالي است كه براثر چين خوردگي بوجود آمده است.

ارتفاع آن ازسطح درياي آزاد ‪ ۱۲۷۸‬متر و بلندترين منطقه آن نيز ‪ ۱۶۰۰‬متر ارتفاع دارد ، طول درياچه ‪ ۱۳۰‬تا ‪ ۱۴۰‬كيلومتر است و عرض آن در پهن‌ترين قسمت ‪ ۵۸‬كيلومتر و در كم عرض‌ترين قسمت در شمالغربي ‪ ۱۵‬كيلومتر است .

درياچه اروميه بعنوان بزرگترين پهنه آبي فلات ايران در تلطيف آب و هوا، تامين رطوبت لازم براي رشد و نمو گياهان و تعادل آبهاي زيرزميني نقش حياتي داشته و در سالهاي اخير پنج قطعه از جزاير اين درياچه مانند جزيره اسلامي به خشكي وصل شده است كه در تاريخ حيات درياچه اروميه سابقه نداشته است.

عرصه طبيعي جزاير درياچه اروميه كه داراي ‪ ۱۰۲‬جزيره كوچك و بزرگ است به صورت تپه ماهور و با پوشش گياهي استپي محل زاد و ولد انواع پرندگان و جانوارن وحشي است .

محيط درياچه اروميه نيز ‪ ۴۶۳‬كيلومتر بوده وحوزه آبريز ‪ ۱۴‬رودخانه دائمي و فصلي مي‌باشد .

پارك ملي درياچه اروميه يكي از ‪ ۵۹‬ذخيره‌گاه طبيعي محيط زيست جهان است كه به دليل طبيعت مناسب آن براي زيست دائمي و موقت انواع پرندگان كمياب و نادر جهان و زيبايي‌هاي طبيعي سواحل و جزاير آن از سوي يونسكو به عنوان يك ذخيره‌گاه بيوسفري در جهان شناخته شده است .

اين درياچه با زيبايي‌هاي طبيعي خود يكي ازبزرگترين معادن املاح جهان نيز بشمار مي‌رود كه نزديك به هشت ميليارد مترمكعب انواع نمكها را در خود جاي داده است .

اهميت زيست محيطي درياچه اروميه
………………………….

درياچه اروميه يكي از مناطق حفاظت شده مهم جهان است كه در مقياس جهاني در تداوم چرخه حياتي تعدادي از پرندگان مهاجر نقش تعيين‌كننده اي ايفا مي نمايد و شايد در دنيا دركمتر جايي بتوان يافت كه به اندازه درياچه اروميه مورد توجه متوليان محيط زيست خارجي قرار گرفته باشد .

درياچه اروميه و حريم آن به عنوان يكي از ‪ ۱۴‬پارك ملي مشمول محدوديتهاي ويژه است .

يونسكو در برنامه جهاني (انسان و بيوسفر) يا (انسان و زيستكره) ‪ ۹‬نقطه را براي حفاظت انتخاب كرده كه يكي از آنها درياچه اروميه مي‌باشد .

كنوانسيون رامسر نيز كه درسال ‪ ۱۳۴۹‬برگزار گرديد و ‪ ۱۲۰‬كشور جهان به آن پيوسته‌اند ‪ ۲۰‬تالاب پراهميت را در دنيا براي حفاظت موكد برگزيده‌اند كه درياچه اروميه يكي از آن جمله است.

پس از كنفرانس سازمان ملل متحد درباره “توسعه زيست محيطي” كه با شركت ‪ ۱۸۰‬كشور تحت عنوان (مجمع سران زمين) در شهر ريودوژانيرو در سال ‪۱۹۹۲‬ برگزار و با صدور اعلاميه‌اي در سال ‪ ۱۹۹۴‬به نتيجه انجاميد موجب فعال شدن طرح تسهيلات زيست محيطي جهان در چارچوب ‪ GEF‬گرديد .

براساس بازديد كارشناسان ‪ GEF‬از درياچه اروميه، اولين منطقه‌اي كه مناسب تشخيص داده شد و قابل حفاظت دانسته شد حوضه درياچه اروميه بود كه موجب برگزاري كارگاهي در شهر اروميه نيز تحت عنوان “راه حل اكوسيستمي براي مديريت درياچه اروميه ” در سال ‪ ۱۳۸۰‬شد .

ارزش‌هاي مهم اكولوژيكي درياچه اروميه
……………………………..

تالاب درياچه اروميه باداشتن آب شور و به‌دليل ويژگي‌هاي طبيعي و اكولوژيكي منحصر بفرد از مهمترين و با ارزش‌ترين اكوسيستم‌هاي ايران است .

اين تالاب داراي دو نوع اكوسيستم آبي و خشكي بوده كه اكوسيستم آبي آن شامل آب شور درياچه و اراضي باتلاقي حاشيه آن است در داخل آب شور اين درياچه يكنوع جانور آبزي بنام آرتميا اروميانا و ‪ ۱۲‬گونه از جلبكها زيست مي‌كنند كه از منابع غذايي عمده پرندگان آبزي و كنار آبزي است .

اكوسيستم خشكي نيز شامل ‪ ۱۰۲‬جزيره بزرگ و كوچك مي‌باشد كه هر يك تامين كننده بخشي از نيازهاي حياتي درياچه به شمار مي‌رود.

بزرگترين اين جزاير به ترتيب كبودان (قويون داغي) با داشتن قوچ و ميش ارمني و اشك با داشتند گوزن زرد ايراني ، اسپير و آرزو با داشتن پوشش گياهي غني داراي اهميت ويژه‌اي مي‌باشند .

جزاير نه گانه (دوقوزلر) از جزاير كوچك درياچه هستند كه مكان بسيار مهمي براي جوجه آوري پليكان سفيد، فلامينگو، تنجه و كاكايي صورتي است.

از پرندگان شاخص ديگر حاشيه تالاب كه ارزش فوق‌العاده زيستي نيز برخوردار است مي‌توان به “باكلان كوچك” و “خروس كولي سينه سياه” اشاره نمود .

اين درياچه به همراه تالابهاي حاشيه خود ( بخصوص تالابهاي حاشيه جنوبي ) از مهمترين مكان‌هاي پذيراي پرندگان مهاجر مي‌باشد .

از پرندگان تاكنون ‪ ۱۸۶‬گونه متعلق به ‪ ۲۲‬خانواده بومي و مهاجر در اين درياچه شناسايي شده‌اند كه اين تنوع زيستي در يك محدوده در جهان كم نظير است .

بررسي‌هايي كه به منظور آشنايي با زندگي اين پرندگان با حلقه‌گذاري انجام مي‌گيرد اهميت جهاني اين زيستگاه را نشان داده و حاكي از آنست كه اين پرندگان در سطح وسيعي از كره زمين به اين درياچه مهاجرت مي‌كنند.

در آب شور درياچه نيز چند نوع جلبك بنام (آنترومورفا)زندگي مي‌كنند كه غذاي سخت پوستاني بنام آرتميا شده و اين سخت پوستان نيز خود مورد تغذيه پرندگاني از جمله فلامينگو قرار مي‌گيرند .

اين روند و چرخه حيات در طي اعصار و قرون ممادي چنان نظمي يافته است كه چرخه حيات اين زيستمندان را تداوم بخشيده‌است و بطور بديهي بهم خوردن چرخه زندگي هريك از اين آبزيان مي‌تواند چرخه زندگي ساير زيستمندان را مختل سازد.

‪۵۳۰/۵۸۴‬

عوامل تهديدكننده درياچه اروميه
…………………………

اغلب كارشناسان از مهار وسيع و بدون كارشناسي جريان‌هاي آبهاي سطحي حوزه آبريز اين درياچه در طي يك دهه اخير به عنوان مهمترين عامل تهديدكننده حيات درياچه اروميه نام مي‌برند .

طي سالهاي اخير اين نكته كاملا روشن شده كه اغلب سدهاي احداث شده، محيط هاي پايين دست خود را تحت تاثير قرار داده‌اند و درياچه اروميه بارزترين نمونه از اين دست است .

با توجه به آنكه در حوزه آبريز درياچه اروميه و اغلب رودخانه‌هاي منتهي به اين درياچه تعداد زيادي سد ساخته شده كه برخي مورد بهره‌برداري قرار گرفته و برخي نيز در حال احداث هستند شوري آب اين درياچه به شدت افزايش يافته و از حد اشباع گذشته و به اعتقاد كارشناسان هم اكنون به مرحله‌اي رسيده كه خطر مرگ درياچه را به دنبال دارد .

در زمان حاضر پنج سد مهاباد، شهرچايي اروميه، سد ماكو، حسنلوي نقده و شهيد كاظمي بوكان در آذربايجان غربي وجود دارد كه اين تعداد يك ميليارد و ‪ ۷۰۰‬ميليون متر مكعب از آبهاي جاري استان را مهار كرده است.

اين درحاليست كه ‪ ۱۱‬سد ديگر در حوزه آبريز درياچه اروميه با ظرفيت كلي يك ميليارد و ‪ ۵۴۳‬ميليون متر مكعب در دست احداث مي‌باشد كه از اين تعداد هفت سد به ظرفيت ‪ ۲۳۵‬ميليون متر مكعب تا پايان امسال مورد بهره‌برداري قرار خواهند گرفت .

در همين حال هفت سد ديگر نيز در آذربايجان غربي در دست مطالعه هستند كه با بهره‌بردراي از اين سدها نيز ‪ ۵۵۸‬ميليون متر مكعب از آبهاي سطحي استان مهار خواهد شد .

در زمان حاضر نيز سالانه چهار ميليارد و ‪ ۲۰۰‬ميليون متر مكعب از آبهاي سطحي و زيزميني آذربايجان غربي براي مصارف كشاورزي ، شرب شهري و روستايي در سطح اين استان به مصرف مي‌رسد كه از اين ميزان نيز يك ميليارد و ‪۸۰۰‬ ميليون متر مكعب از سفره‌هاي زيرزميني، يك ميليارد و ‪ ۷۰۰‬ميليون متر مكعب از آب ذخيره شده در پشت سدها و ‪ ۶۰۰‬ميليون متر مكعب نيز از آبهاي جاري استفاده مي‌شود .

اين درحاليست كه حدود پنج شبكه آبياري و زهكشي نيز در اين حوزه احداث شده و پيش بيني مي‌شود شبكه‌هاي ديگري نيز بر آن افزوده شود .

با اين وجود بر اساس اعلام مطالعات مديريت زيست بوم آبريز درياچه اروميه كه با همكاري بانك جهاني منتشر شده است قرار است تا سال ‪ ۲۹ ،۱۴۰۰‬سد ذخيره‌اي، ‪ ۱۱‬سد انحرافي و ‪ ۱۶‬پروژه برق آبي ديگر هم در اين حوزه به مرحله بهره‌برداري برسد.

كارشناسان سازمان حفاظت از محيط زيست كشور عوامل انساني بويژه ساخت بي رويه سدها را درخشك شدن بخشي از آب درياچه اروميه موثر دانسته و معتقدند:
ساخت سدها جريان سيلابها را كنترل كرده و آب تنظيم شده مورد بهره‌برداري قرار گرفته و وارد درياچه اروميه نمي‌شود .

آنان همچنين استفاده بي‌رويه از آبهاي زيرزميني براي آبياري باغات توسعه يافته اطراف درياچه اروميه را در وضعيت آب اين درياچه تاثيرگذار مي‌دانند .

به اعتقاد آنان چنانچه حق آبه درياچه اروميه از سوي وزارت نيرو تامين نشود روند بحراني و خشك شدن تدريجي اين تالاب بزرگ ايران همچنان ادامه خواهد داشت .

عوارض و نتايج حاصل از اين بحران
……………………………

در زمان حاضر به دليل كاهش جريان ورودي آب به درياچه اروميه، ارتفاع آب اين درياچه به ميزان پنج متر نسبت به ماكزيميم آن كاهش پيدا كرده و باعث شده تا ‪ ۱۲۰‬هزار هكتار از عرصه‌هاي جنوبي، شرقي و نقاط پست اين درياچه به شوره‌زار تبديل گردد .

پسروي آب درياچه آنچنان زياد است كه در برخي سواحل بويژه سواحل جنوبي گاهي به دهها كيلومتر هم مي‌رسد .

كاهش آب اين درياچه باعث بالا رفتن ميزان شوري آب به‌حدود ‪ ۲۹۰‬تا ‪ ۳۰۰‬گرم در هر ليتر شده كه اين امر نيز موجب تشكيل بلورهاي حجيمي از نمك در كف اين درياچه شده است .

اين درحاليست كه ميزان غلظت نمك در آب اين درياچه را در شرايط عادي ‪۱۶۰‬ گرم در ليتر است .

هم اكنون سواحل كم عمق درياچه اروميه با انباشت بلورهاي نمك روبروست به طوريكه سفيدي آن از دوردست‌ها نيز ديده مي‌شود.

در برخي نقاط درياچه نيز توده‌هاي بزرگي از نمك از ميان آنها سربرآورده و به تپه‌هاي بزرگ و كوچك تبديل شده‌اند .

كارشناسان معتقدند اين كوچك شدن مساحت درياچه اروميه هشدار مهمي است زيرا شوره‌زار حاصل از اين عقب نشيني تمام اراضي، مزارع ساختمان‌ها و نواحي مسكوني و آبادي‌هاي اطراف را تهديد خواهد كرد زيرا با وزش باد، نمك موجود در شوره‌زارهاي پديد آمده بسوي اين اراضي و نواحي مسكوني هدايت و منتشر شده و همين امر موجب خشكسالي مي‌شود كه تاثير مستقيم برروي كشاورزي منطقه، سلامت مردم و افزايش مهاجرت‌ها خواهد شد .

به اعتقاد آنان اين اقدامات و عوارض ناشي از آن كه به دليل عدم اجراي ارزيابي‌هاي زيست محيطي در طراحي و برنامه‌ريزي و احداث سدها رخ داده برخلاف اهداف تعيين شده در سياست بيابان زدايي كشور بوده است زيرا ايجاد شوره‌زار ها و بروز خشكسالي در منطقه، گسترش و افزايش مناطق كويري را در پي دارد.

كارشناسان مي‌گويند كويرهاي حاصل از عقب نشيني درياچه اروميه به ويژه از نوع كويرهاي بسيار خطرناك است.

آنان معتقدند اساسا كويرها از نظر تركيبات خاك به دو دسته كوير نمك و كوير بدون نمك تقسيم مي‌شوند كه كويرهاي نمكي از نوع بسيار خطرناك به شمار مي‌روند كه ادامه حيات گونه‌هاي بومي منطقه را مورد مخاطرات جدي قرار مي‌دهند.

پسروي آب درياچه اروميه و جانداران
……………………………

بر اثر كاهش ارتفاع آب درياچه اروميه پنج جزيره از جزاير نه گانه اين درياچه به خشكي متصل شده‌اند و موجب بروز وضعيت نگران‌كننده اي براي پارك ملي درياچژه اروميه شده است .

با اتصال اين جزاير به خشكي ادامه زيست و زادآوري برخي از پرندگان نادر از جمله پليكان و فلامينگو نيز به شدت به مخاطره افتاده بطوريكه از شمار پرندگاني كه هرساله براي زمستان گذراني به پارك ملي درياچه اروميه مهاجرت مي‌كردند به نحو چشمگيري كاهش يابد .

پيش از اين محصور بودن اين جزاير بوسيله آب از ورود حيوانات وحشي و همچنين انسان‌ها به اين جزاير جلوگيري بعمل مي‌آورد كه هم اكنون با از بين رفتن اين موانع امنيت حاكم در اين جزاير براي وحوش از بين رفته است .

شوري بيش از حد آب پارك ملي درياچه اروميه، زندگي پرندگان ديگر را نيز در اين درياچه به خطر انداخته بطوريكه هر ساله از تعداد پرندگاني كه به اين درياچه مهاجرت كنند شمار زيادي گرفتار بلورهاي نمك شده و قادر به پرواز نمي‌شوند .

غلظت زياد نمك كه كريستاليزه شده و بشكل بلور در پاها و زيربال پرندگان جمع مي‌شود باعث شده تا پرندگان نتوانند بخوبي پرواز كرده و در نتيجه عدم تغذيه و مرگ و مير آنها افزايش پيدا كند كه اين پديده در پرندگاني چون “كشيم” بيشتر به چشم مي‌خورد.

علاوه بر اين زندگي “گوزن زرد” و “قوچ و ميش ارمني” ساكن در جزاير اشك و كبودان پارك ملي درياچه اروميه نيز به دليل كمبود علوفه و آب شيرين با مشكل جدي روبرو شده بطوريكه سازمان محيط زيست در پي تخليه بخشي از گونه هاي جانوري مذكور به ديگر زيستگاه‌ها مي‌باشد .

در زمان حاضر ‪ ۸۰۰‬راس قوچ و ميش ارمني و ‪ ۲۰۰‬راس گوزن زرد در جزاير اشك و كبودان زيست مي‌كنند .

آرتميا، تلاش براي ماندن
…………………..

درياچه اروميه بزرگترين زيستگاه طبيعي آرتميا در دنيا است .

آرتمياي درياچه اروميه تنها موجود زنده درياچه است كه مي‌تواند در آب غليظ و شور اين درياچه زندگي و از جلبك‌هاي موجود درياچه تغذيه كند .

آرتميا مشخص‌ترين موجود زنده درياچه اروميه است كه غذاي اصلي پرندگاني مانند فلامينگو را تشكيل مي‌دهد و بيشترين منبع غذايي براي ماهيان خاوياري است .

آرتميا هم اكنون به دليل شوري بسيار بالاي آب درياچه اروميه در معرض تهديد جدي قرار دارد كه بسيا نگران‌كننده است و اگر فكري به حال آن نشود ادامه حيات اين موجود ارزشمند در اروميه با خطر جدي مواجه خواهد شد .

‪۵۳۰ /۵۸۴‬

كارشناسان سازمان حفاظت محيط زيست معتقدند سيست‌هاي (تخم آرتميا) موجود در درياچه اروميه تخم‌هاي رسوب يافته سال‌هاي گذشته است كه چون شوري آب بسيار بالا رفته است وزن مخصوص اين تخمها كاهش يافته و به سطح آب مي‌آيند.

به اعتقاد آنان زايندگي آرتميا به دليل شوري بيش از حد آب ( ‪ ۳۰۰‬گرم در ليتر) باعث شده تا زايندگي آرتميا به نقطه صفر نزديك شود و چون تخمها به يك بيست و پنجم سالهاي گذشته رسيده است هم‌اكنون سيستها هم به سختي پيدا مي‌شوند كه اين يك هشدار جدي براي اكوسيستم درياچه اروميه است .

در چنين شرايطي كه هيچ موجود زنده‌اي نتواند در يك درياچه حيات داشته باشد درياچه رو به مرگ نزديك مي‌شود و افزايش غلظت شوري تنها موجب افزايش استفاده معدني شده و در نتيجه استفاده‌هاي اكولوژيكي را نابود مي‌نمايد.

در زمان حاضر بر اثر شوري بيش از حد آب تعداد تخم آرتميا از ‪ ۵‬تا ‪۳۰‬ عدد در هر ليتر آب درياچه به يك تخم كاهش يافته است .

غروب چي‌چست و بي‌رونقي صنعت گردشگري
……………………………

درپي عقب نشيني درياچه اروميه و كاهش شديد مساحت آن فعاليت‌هاي توريستي در اطراف اين درياچه نيز عملا با تهديد جدي مواجه شده است.

در زمان حاضر از مجموع ‪ ۵۷۰‬هزار هكتار مساحت درياچه اروميه حدود ‪ ۱۲۰‬هزار هكتار آن به ويژه در مناطق جنوب و شرق و نيز حواشي پست به شوره‌زار تبديل شده است .

به همين دليل در حال حاضر با عقب نشيني درياچه، عمده اسكله‌ها و امكانات پهلوگيري قايق‌ها و كشتي‌ها درسواحل و جزاير تعطيل شده و همين مسئله فعاليت هتل‌ها و ديگر اماكن توريستي پيرامون درياچه اروميه را باركود شديدي مواجه كرده است .

هم اكنون تعداد زيادي از اسكله‌ها و شناورهاي اين درياچه نيز به ويژه در مناطقي چون رشكان، گلمانخانه، كبودان و اشك به دليل كاهش ارتفاع و پسروي آب از كار افتاده‌اند .

همين امر باعث شده تا سازمان محيط زيست نيز فعاليتهاي گردشگري و بويژه ترددهاي گشتهاي توريستي را در اين درياچه محدود نمايد .

در همايش “بررسي قابليت‌ها و ظرفيت‌هاي توسعه گردشگري در آذربايجان غربي” نيز كه اخيرا در اين استان برگزار شد شركت‌كنندگان در اين همايش با ابراز نگراني درباره وضعيت زيست محيطي درياچه اروميه خواستار مساعدت سازمان حفاظت محيط زيست براي ممانعت از توقف فعاليت‌هاي گردشگري در پيرامون اين درياچه شدند .

كارشناسان بخش گردشگري نيز معتقدند درطول چند سال اخير فعاليت گسترده‌اي براي جذب سرمايه‌گذاري در استان آذربايجان غربي انجام شده است كه توقف اين فعاليت‌ها در محدوده درياچه اروميه و ادامه روند فعلي وضعيت اين درياچه و پسروي مداوم آب آن قطعا اين سرمايه‌گذاري‌ها را با خطر مواجه خواهد كرد.

حرف آخر
………

مرگ تدريجي درياچه اروميه بزرگترين تالاب كشور، دومين درياچه شور جهان تنها خشك شدن يك درياچه نمك بي‌خاصيت نيست ، مرگ درياچه اروميه يعني بهم ريختن وضعيت اكوسيستم و از بين رفتن منابع كلان كشاورزي و اقتصادي، يعني از دست دادن يكي از زيستگاه‌هاي بزرگ بيوسفري جهان ، يعني از بين رفتن ميراثي چند هزار ساله و نابودي يكي از جاذبه‌هاي منحصر بفرد گردشگري ايران و جهان. ك/‪۵‬
‪۵۳۰/۵۸۴‬

تانری امانندا

منبع :اورمو کیتابخاناسی 

دوستلار سلام....

اورمیه تورکلرینین فارسی قیریلداتماقلارینا داییر:
فارسجا قیریلدادیرام، او حالدا وارام!

اونلو فیرانسیز فیلسوف رؤنه دئکارت دئمیشدی: دوشونورم، او حالدا وارام(فکر میکنم، پس هستم). ایندی ایسه بعضی گونئی آزربایجان کیملیک بؤحرانی یاشایان گنجلری حاققیندا «فارسجا قیریلدادیرام، او حالدا وارام!» دئمه‌ک چوخ اویغون اولاجاقدیر.

بو یازینین یازاری، خالخال‌ین هیشئیین(هشتجین) بؤلگه‌سینین آدلیم تورکلریندن اولان دوکتور گودرز صادقی هشجین و چالیشمالاری حاققیندا سونرا یازاجاغام.

رفتارهای اجتماعی مردم ارومیه: من فارسی صحبت میکنم، پس هستم!
«برخی از جوانان ارومیه ای مخصوصاً دختر خانمها وانمود میکنند که مثلاً ترکی بلد نیستند (و ما هم باور میکنیم!!!). چون در دوران کودکی زبان فارسی را قبل از اینکه در مدرسه بخوبی و درست یاد بگیرند از پدرها و مادرهای لهجه دار و گاهی کم سواد خود یاد میگیرند بعد از مدتی نه فارسی را درست صحبت میکنند و نه ترکی را. یادش بخیر… کارشناسی ارمنی داشتیم در دانشگاه بنام حویگ که به خارج از کشور مهاجرت کرد. از افرادی است که این دل سنگ من خیلی برایش تنگ میشود. حویگ علاوه بر ارمنی و فارسی، زبان ترکی را مثل بلبل صحبت میکرد. یک بار در کلاس او را به فارسهای ارومیه‌ای!!! نشان دادم و گفتم از این جوان یاد بگیرید که زبان مادری شما را بهتر از شما صحبت میکند. من پان ترکیست نیستم ولی برای زبان و فرهنگ همه قومیتهای ایرانی از جمله خودم احترام و علاقه زیادی قائل هستم. اگر کودکی که در یک خانواده ترک زبان به دنیا آمده زبان مادری را در ابتدا یاد نگیرد قطعاً از قدرت تکلم خوبی برخوردار نخواهد نبود. زبان مادری مثل طبقه همکف یک ساختمان و زبانهای دیگر مثل طبقات بالاترند که سلامتشان به استحکام طبقه پایین بند است. مگر میشود پدر و مادر و دائی و عمه و… با هم ترکی صحبت کنند و هر از گاهی هم مثلاً به بچه بگویند: بگو یه توپ دارم گلگلیه!!! چرا نمیگذارید کودکتان در تمام ابعاد زندگی شما مشارکت کند؟ فکر نمیکنید با این کارتان دارید او را با دست خودتان کر بار میآورید که قرار است بعداً ناشنوائی اش را درمان کنید؟؟؟ بعضی از مردم ارومیه فارسی صحبت کردن فرزندانشان را نوعی شیکی میدانند غافل از اینکه هر زبانی که بدانی دریچه‌ای است به دنیایی نو. یادم میآید یک روز یک جوان ارومیه‌ای که میخواست به من بگوید صندلی در سالن کافی نیست به جای محل نشستن گفت در اینجا نشیمنگاه کم است!!! یا مادر کم سوادی داشت به کودک دلبندش رهنمود میداد که: “موواظیب باشی نیوفتی تو ارخ (یعنی جوب!)”. بیایید هم ترکی را خوب صحبت کنیم هم فارسی را که در این صورت زبانهای دیگر را نیز بخوبی یاد خواهیم گرفت. خواهشاً دوستان کرد هم ادای ترکها را در نیاورند و بگذارند زندگی مسیر طبیعی خود را پیش بگیرد. پسر من که در جاده سرو 3 سال داشت و الان 5 ساله است هم ترکی صحبت میکند عین شهریار، هم فارسی صحبت میکند عین فردوسی، هم در حال فراگیری زبان انگلیسی است که امیدوارم روزی انگلیسی صحبت کند عین شکسپیر. ترکی صحبت کردن اگر افتخار نباشد عار هم نیست، با حکمت خداوندی (اختلاف الوان و السنه) نجنگید!»

اورمیه‌نین دردی طبیعی وطن و میللیت تعصصوبونون یوخ دئییله‌جک درجه‌ده آزلیغی
بو دا هر زامان منی دوشوندوره‌ن قونولاردان اولموشدور. منجه تاریخ بویو، اؤزه‌للیکله گئچمیش یوزایلده اورمیه شهری اوزرینده کیملیکسیزلشدیرمه(دئناسیونالیزاسیون/ملیت‌زدایی) پلانلاری یورودولموشدور. یئنه قایناقدان:

تهدیداتی برای آینده
«فردگرائی، گوشه‌نشینی، بی‌اعتمادی، عدم تعصب طبیعی قومی و منطقه‌ای و خطرناپذیری از مهمترین پدیده‌ها در رفتار اجتماعی ارومیه‌ایها هستند که ممکن است موجب عقب‌افتادگی بیشتر شهر در آینده(در مقایسه با برخی شهرهای دیگر کشور نظیر یزد، تبریز، اردبیل و اصفهان) بشود. آیا میشود آنها را اصلاح یا تعدیل کرد؟ چگونه؟ چه کسی موظف است در این مورد برنامه‌ریزی کند؟»

سیزجه نئیله‌مه‌لییک؟
تانری امانندا

دوستلار سلام....

بو گونلر ستارخان سطير سطير سيلينير تبريزين توركلويوندن

آزقالميش چوخلوغو آزآز آزالير

چوخ گؤرونور دييه سن تاريخين اينينه تاريخده چوخ گؤرونن گؤرونتوسو

تپه گؤزون گؤزو آتيليب چيخير تپه يه

گؤزو او بويدا گؤتورمه يير / گوجو او آغيرليقدا چاتيشمايير ستارليغا

چكيليشير لاپ باشا دار ميلله نير ميللي سردارليغا

تبريزن ائوي اوشاق دئييل كي ريز ريز يخيلا يا يخيلا يخيلا بؤيويه

تبريز لييي كرپيچ كرپيچ بورخولا بورخولا بوشاليب يوخ اولا نقشه نين ياخاسيندان

سنگريني استيتار ائله ستارخان يوخسا بوردا تاريخ جوغرافياني بولدئزرلرين نيرهانيري يازار دا پوزار دا

صوفيان سيمانيندا سيلله يله بئتون تراپي ياپيلار سنه سنده كي تاريخه

چوخ چوخ چوخ مرتبه لي گؤبه لك بينالار بيردن بيره استيتار چتيريني آچار آغرييان باشيوا

آغيلا ناغيلا سيغمايان اويون اوچار باشيوا

مندن دئمك ستارخان !

سنگريني استيتار ائله

اركين ده قولاغيندان توتوب ياواش ياواش اكيرلر مصلا دالينا

دالدالاييب ديبردينين داغيتسينلار ياواشجانا

بوگون صاباح گؤره جكسن رئكلاميني اوتاق بويدا بيلبوردلاردا

گؤره جكسن چارراهلاردا

اميره قيز نه تانيير كيمدي امير خيز كؤپك اوغلو كي دونيانين گون اورتالاشان چاغيندا قيزليغيندان توركلويونو گؤتوردو گؤزگوره تي

ساللاخانا داشينيب مصلايا ساللاندي

دوز ائله او آندان باشلادي اريمك

اوتانقاج موم اولوب اريدي ارك

اوقدر اوقدر بوشلادي بوشاليندي بو ناامير خيز الينده ارليكدن

فشار خونو ، ياني قان تضييقي يوك يوك يوكسلدي سكته گتيردي ارلييي ارييه ارييه

كيمه اركؤيونلنسين ايندي ارك

ائوين ييخيلماسين ستارخان بوراسي تاريخلي بولدئزر جوغرافياسي

سووخايا قالميش ائويني تئز اول استيتار ائله !
تانری امانندا

منبع:اورمو کیتابخاناسی

دوستلار سلام..

دوز و اصيل آد = قوندارما آد
باش سوما = صومعه عليا
آشاغي سوما = صومعه سفلي
سيئوان = سگبان
كئچي قيران = بزكش
بين گول = هزار بركه
موتالليق = متعلق
جووه ت = جوبند
كوشك ساراي = كشك سراي
پشتو = پشتاب
پينه شالوار = شاد آباد
گون دوغان = كندوان
ميو = مياب
خوجا-موجا = خواجه مرجان
اورميه = رضائيه
سالماس = شاهپور
سولدوز = نقده
قول قاسيم = گل قاسم
توفارقان = آذرشهر-دهخوارگان
قره چور = سياه چور
شارابخانا = شرفخانه
كوجووار = كجاآباد
داش آتان = دانش آباد
بارش = بارنج
خاروانا = خروانق
سيدآوا = سعيدآباد
اووشار = افشار
سلمان كندي = سلمان كند
ينگي جه = نيكجه
سوماقلو = سماق ده
تاتائوچاي = سيمين رود
قوشاچاي-ايكي سو = مياندوآب
قره گؤلي = كج ساران
واسميش = باسمنج
قره سو = سياه چشمه
آرازبار = ارسباران
يام = پيام
مليك كندي = ملكان
آجي چاي = تلخه رود
هلاكو = هرزند
باش بولاق = سرچشمه
سووش بولاق = مهاباد
قاراچاي = سيه رود
قوروچاي = شاه آباد
دوه چي = شتربان
انه مه = انانق
قره سو = سياهاب
قره گؤل = سياه گل
قيزيل اوزن = سفيدرود
قبله بولاق = قبله چشمه
زنگان = زنجان
سايين قالا = شاهين دژ
خيوه(خياو) = مشگين شهر
ميشوو = ميشاب
ساوالان = سبلان
قافلانتي = قافلانكوه
خوجا = خواجه
ساري قه يه = سارقيه
آخماقه يه = احمقيه
گوموش تپه = گومشيان
گوموش قيه = دمشقيه
تاری امانندا

دوستان سلام.

گفته می‌شود که تاريخ تکرار می‌گردد. اما تصور نشود که اين تکرار با تمام جزئيات و تفضيلات انجام می‌شود هيچ حادثه‌ای از تأثير زمان و مکان رها نيست. «سياوش گرد» در شرق توران زمين و مرز چين واقع شده، توسط ارتش توران محاصره شده و سياوش به دستور سردار توران کشته شد.
حال آن که باکو در دامنه‌ی کوه قاف و همسايگی روسيه و نه بر کنار توران است. جمهوری آذربايجان هم نه از طرف سرداران و سربازان توران، بلکه با کمک بخشی از تورانيان فريب خورده و دشمن قديمی ترک که لباس توران دوستی به تن کرده بود کشته شد.
به روايت فردوسی يأجوج و مأجوج‌ها قومی عجيب و غريب از کوه قاف گذشته و انسان‌های اين سرزمين را می‌کشتند. آفرينش عجيب اينان به شکلی بود که يک گوششان گليم گونه و ديگری مانند لحاف بود. چشمانشان مانند آب دريا آبی و صورتشان مانند به زردی بود. همه از اين مخلوقات عجيب که مقدسات را نمی‌فهميدند، متنفر بودند اما نمی‌توانستند به مقابله‌ی آنان بشتابند.
تأثير بزرگ روسيه بر يأجوج و مأجوج‌ها ديده می‌شد. انقلابيون ترکيه برای رفع دشمنی بی‌امان اروپا حاضر بودند حتی با شيطان متحد شوند، به بلشويک‌های روسيه نزديک شوند. بلشويک‌ها با استفاده از نفوذ معنوی ترکان بر آذربايجان، آن قدر خود را در شرق نزديک مورد توجه قرار دادند که مسلمانان فريب خورده باور کردند که نه برای استيلای آذربايجان و بلکه رهایي استانبول تلاش خواهد کردند.
هر چه قدر وطن پرستان فرقه‌ی مساوات خواستند مردم را از اين نيرنگ و غفلت برهانند، مردم آن‌ها را مانند همانها که آب گوشت «مستاور» را خورده بودند، «ديوانه! سبکسر!» دانسته و مسخره کردند. آنان را مانند خود فروختگان به انگليس می‌دانستند. وطن پرستان می‌گفتند:
«مردم فريب نخوريد، اينان همان کسانی هستند که قرآن کريم در باره‌ی آن‌ها فرموده است «ان يأجوج و مأجوج مفسدان فی الارض» همان اعجوبه‌ای هستند که جنايات کريمه، ترکستان و مارس را به وجود آوردند. آرزوی اصلی اينان باکو و آذربايجان است و نه رهایي استانبول.»
حتی کار به جايي رسيده بود که بقالان کوی و بازار باور کرده بودند که بلشويک‌ها دشمن سفته بازی نيستند، اتحادگرايان کوتاه بين به دروغ‌های سرخ قارايف باور کرده بودند. فکر می‌کردند که روسيه آمده، ارمنستان را از ميان برداشته و سپاهيانش را به کمک مصطفی کمال پاشا خواهد فرستاد.
عمر نيرنگ کوتاه است. اين حکمت که در ميان مردم معروف است، بار ديگر به اثبات رسيد. مردمی که تحت تأثير تبليغات بلشويک‌ها منتظر بودند، ارتش سرخ به ارمنستان حمله خواهد کرد، خبردار شدند که مسکو استقلال ارمنستان را به رسميت شناخته است. اقداماتی که بر عليه تعرضات ارمنيان در قره باغ آغاز شده بود، به رغم مقاله‌های جنگ طلبانه‌ی قارايف و اتمام حجت‌های بلند پروازانه‌ی حسينوف متوقف شد.
با وجود آن که کميسر خلق جنگ بر حضور وزرای گرجی در باکو اصرار داشت ولی نتيجه اتمام حجت 24 ساعته‌ای که به گرجستان داده شد، تنها اين شد که او به تفليس رفته و خواسته‌های منشويک‌های گرجی را با امضای خود تأييد کرد. راهی که می‌بايست از ايروان به ترکيه می‌گذشت به شکی و لنکران تغيير يافت.
شعار کمک به استانبول به فريادی تبديل شد:
«مسکو را رها کنیم، لهستان را فراری دهیم.»
کشاورزان و روستاييانی که به کشت ارزان و آسودگی عادت کرده بود، تنها توانستند با قيمت‌های ده برابر شده کشت و زرع کنند. بسيار کوشيدند ولی در نهايت در زير فشار استبداد، ای وای … گفتند.
تمام ثروت باکو چپاول شد. مغازه‌ها مانند هجوم غارتگران تاراج گرديد. خانه‌ها از صاحبانشان گرفته شد و مانند ميراثی بخشش شد. اگرچه زمين طبق کاغذ به روستايي داده شده بود ولی محصول کشاورزی توسط مأموران ضبط گرديد.
نفتی که طی سال‌ها انبار شده بود، بلا عوض به روسيه سرازير شد.
برنج، شکر، چای و پارچه بر واگن‌ها و کشتی‌ها به مسکو برده شد. ثروت و دارایي حقيقی مردم غصب گردید و کاغذهای بلشويک که به آنها پول گفته می‌شد، همه جا را فرا گرفت…
به مردم گرسنه‌ای که می‌خواستند کشاورزی کنند، توپ و مسلسل نشان دادند. در زير پرده‌ی يکی دو کميسر مسلمان، اداره‌ی امور تماماً به دست مأموران روس افتاد. گويا که فرقه کمونيست آذربايجان کشور را اداره می‌کند. حال آن که نيروی واقعی اين فرقه که عبارت از شورای باکو بود، اکثراً از کارگران مسيحی و بيگانه تشکيل می‌شد. احکامی را که امضای نريمانوف‌ها و علی حيدرها بر آنان بود، ميکويان‌ها، چورايف‌ها و سالاويوف‌ها می‌نوشتند.
اگرچه ظاهراً استقلال آذربايجان سرخ به رسميت شناخته شده بود ولی نه حدودش معلوم بود و نه شرايطش. در حالی که ادعا می‌شد حقوق آذربايجانی و روسی يکی است، ارتش آذربايجان تابع فرماندهی ارتش يازدهم روسيه و نيروی دريايي‌اش تحت امر درياسالار راسکولنيکوف روس بود.
آذربايجان ظاهراً مستقل اما خود قسمتی از روسيه فدراتيو،
به راستی ولايتی ممتاز!
بلشويک‌ها با اعمال خود همان حقيقتی را که وطن پرستان و ترک گرايان آذربايجان بيان می‌کردند و کسی باورشان نداشت، ثابت کردند. مردم به هيجان آمدند. مانند انسانی خشمگين لب به دندان گزيدند. اما کار از کار گذشته و تير از کمان جسته بود. با اين وجود کاسه‌ی صبر لبريز شد. طغيان‌های گنجه، ترتر، قره باغ و زاقاتال ظهور کرد. بلشويک‌ها سرخ با اشاره‌ی و راهنمايي ژنرال تزاری لواندوفسکی طغيان را سرکوب کردند. به پير و جوان رحم نشد. خون ترک آذربايجان مانند سيل سرازير شد.
نيرويي که خود را آن ناجی معرفی می‌کرد که آنان را از ارمنيان رهايي خواهد داد، اين مردم ساده دل را در خون خود غلتان کرد.
هيجان باکو را توپ‌ها، مسلسل‌ها، دستورهای دراگون وار و تدبيرهای يزيدگونه متوقف کردند.
زندان، تبعيد و اعدام آغاز شد.
هم چنان که فرنگيس در خانه محبوس شده بود، وطن پرستان به زندان افتادند. کلوپ‌های مساوات بسته، اموال مصادره و طرفدارانش غير قانونی اعلام شدند.
اما اين قاتل خون آشام که لباس ترک دوستی پوشيده بود نه تنها ترک گرايان مخالف خود بلکه ترکان فريب خورده را نيز به قهر خود دچار کرد.
نيروی کمکی که پيشتر گفته شد، از ميان رفت. افسران ترکيه برخی توقيف و برخی اخراج شدند.
_____________________________
1 . توضیح مترجم: توصیف این چنینی از قوم یأجوج و مأجوج سابقه‌ای بس طولانی در نوشته‌های تاریخی و جغرافیایی ایران دارد. ابوالحسن مسعودی در اخبارالزمان می‌گوید: «وبرخی‌شان یک گوش خود را زیر خود می‌گستردند و گوش دیگر را مانند لحاف روی خود می‌کشیدند و بعضی دارای شاخ و دم و دندانهای نیش بودند، وتعدادی از ایشان به جای راه رفتن می‌جستند و ماهی و انسان و گنجشک و زغن و کرکس می‌خوردند و بر یکدیگر حمله می‌آوردند.»
- المسعودی، ابوالحسن علی بن الحسین بن علی. اخبارالزمان. ترجمه‌ی کریم زمانی. انتشارات اطلاعات. تهران. 1370. ص 81
2 . در اپرای «شاه عباس و خورشیدبانو» یک شخصیت «مستاور» است. این شخصیت آشپز است. انسانها را می‌کشد و از گوشت آنها آبگوشت می‌پزد. اصفهانیان به نزد شاه عباس آمده و گفتند که هر روز عده‌ای از همشهریانشان ناپدید می‌شوند. مردم در هراس هستند. شاه عباس با چهرة مبدل به اصفهان رفت و خواست تا این راز را کشف کند. در این میان به مغازة «مستاور» رفت. دید که مشتریان او از حد فزونند. خواست تا علت آن را بداند. آنان به او گفتند این آشپز آبگوشتهایی بسیار لذیذ می‌پزد. یک پریشانحال گفت که آبگوشت را از گوشت انسان می‌پزد. دیگران او را مسخره کردند و گفتند:«آی دیوانه! آی سبکسر!» حال آنکه تحقیقات شاه عباس و حقیقتی که کشف شد، راستگویی «دیوانه» را اثبات کرد.
3. توضیح مترجم: علی حيدرآقاکريم‏اوغلوقارايف (1938-1898م) از 1919 به عضويت حزب کمونيست درآمد. سردبير چند روزنامه‌ی کمونيستی بود. او در حکومت مساوات در آذربايجان نماينده‌ی مجلس بود و از تريبون پارلمان برای پيشبرد آراء خود و مبارزه با سياستهای دولت مساوات وسيعاً استفاده مي‏کرد. بعد از حاکميت شوروی در آذربايجان به عضويت کميته‌ی موقت انقلابی آذربايجان و صدارت کميته‌ی موقت انقلابی باکو انتخاب شد بعدها به کميسری خلق کار، کميسری خلق جنگ و کميسری خلق امور دريايي و…رسيد. زمان مرگش اين احتمال را تقويت می‏کند که در تصفيه‏های استالين جان باخته است.
4 . توضیح مترجم: الکساندر پاولوویچ سربروسکی (1938-1884) یکی از مقامات بلشویک بود که مسئولیت رساندن نفت با کو به روسیه را برعهده داشت. سربروسکی در ماه آوريل 1920 بعنوان رئيس امور نفتی روسية شوروی به باکو اعزام شد. قبل از آن لنين، ارسال نفت باکو به روسيه را مهم دانسته بود. سربروسکی بعداً رئيس شرکت نفتی آذربايجان شد. در این راه برخی بلشویکهای آذربایجانی همچون عیس ایوانوویچ دولتوف (1938-1887) با او همکاری می‌کردند. در سال 1974 کتابی تحت عنوان «الکساندر سربروسکی» توسط اصلانوف در باکو منتشر شد.
 محمد امین رسول زاده
 ترجمه:پرویز زارع شاهمرسی
علی یارتون

سلام رفقا.

چندی قبل اخباری در باره تخریب خانه ستارخان در برخی مطبوعات و پایگاههای اینترنتی منتشر شد. در یکی از روزنامه های محلی نیز این خبر آمده بود و جالب اینکه در همان شماره نیز، خبری مبنی بر ثبت خانة مشیرالممالک یزدی در فهرست آثار ملی درج شده بود. تقارن این دو خبر نکته ای تأسف بار را در ذهن متبادر می کند. پرسش این است که چرا خانة ستارخان در معرض تخریب قرار می گیرد ولی خانه فلان الدوله و فلان الملک مورد مهر واقع می شود؟
مسئولان میراث فرهنگی دلایلی عنوان می کنند که اصلاً پذیرفتنی نیست. یکی اینکه گفته می شود قسمتی از این خانه را روسها تخریب کرده اند. بحث اینجاست که اگر روسها از سردشمنی خراب کردند و شما نیز چنین کردید، چه تفاوتی میان شما و آنهاست؟ دیگر اینکه گفته اند خانة ستارخان دارای ارزش معماری و تاریخی نیست. آیا این خانه ارزش معنوی و تاریخی ندارد؟ در جهانی که همه کشورها برای یک حادثه تاریخی چند هزارسال قبل، تابلویی و یادبودی می نهند و آیندگان را بر سر آن می کشند، آیا چنین برخوردی با ستارخان شایسته است؟
اگر صاحبدلان بیاد داشته باشند، زمانی قرار بود که اسم چهارراه آبرسان و نصف راه به نامهای سردار ملی و سالار ملی تغییر یابد و خیابان جدیدالاحداث سرلک که میان ایندو، آزادی نام گیرد. یعنی به این مفهوم که نام آزادی با نام این دو بزرگوار آمیخته است و حتی شکل نیمدایره این خیابان نیز دارای نکاتی ظریف می تواند باشد. پیشنهادی زیبا و در شأن نام و گذشتة تبریز بود. نام خیابان آزادی نهاده شد ولی نگذاشتند نام این سردار بر این دو چهارراه بزرگ در این سو و آنسوی تبریز گذارده شود. سالها بعد که پلهای روگذری بر این دو چهارراه ساخته شد، گفته شد که نام این پلها را ستارخان و باقرخان بگذارند. زمانیکه تابلوی پل باقرخان بر پل نصف راه و جلوی مسجد معجزلر نصب شد، شبانه آن را از جای کندند و این نیز نشد.
سال گذشته در سالروز وفات ستارخان، مراسمی در تهران ترتیب داده شد که وضعیت حقیرانة و خجالت آور آن، دل هر بیننده ای را بدرد می آورد. پس چه شد آن برو وبیاهایی که هر ساله برای شیخ فضل الله و دیگران می گیرند و پولها صرف تجلیل و تمجید آنان می شود؟ آیا ارزش جانفشانیهای ستارخان حتی به اندازة یک دهم میرزاکوچک خان و رئیسعلی دلواری و … نیست؟
باید به نکته دیگری نیز اشاره کنم. چندی قبل کتابی را در خصوص ستارخانه به فارسی ترجمه کردم. دراین کتاب بصورتی مستدل و پژوهشی تأثیر ستارخان بر وقایع مشروطیت مورد بررسی قرار گرفته بود. وقتی کتاب برای اخذ مجوز انتشار به ارشاد تبریز برده شد، آقایان گفتند کتابی که در آن تعریف و تمجید از ستارخان باشد از نظر ما ضاله است و نباید که منتشر شود. چون از ابعاد خصومت مسئولان فرهنگی تبریز با ستارخان آشنا بودم، کتاب را به ارشاد تهران فرستادم. کتاب بدون حتی یک مورد اصلاح، مجوز انتشار گرفت و منتشر شد.
چه بر سر تبریز آمده است؟ زمانی کسانی چون اسماعیل امیرخیزی، محمدعلی تربیت و نخجوانیها سکان این شهر را بدست داشتند. اکنون چه کسانی با بهره های والایی از بلاهت، سکاندار فرهنگ و تاریخ این شهر ستمدیده هستند؟ شهری که مسئولانش چنین با افتخارتاریخی خود بی مهری و دشمنی کنند، چه راهی می پیماید؟
تخریب خانه ستارخانه اقدام یگانه ای نیست که بتوان آن را بصورت مقطعی در نظر آورد. چند نمونه که در بالا آورده شد، نشان از نگرشی زماندار دارد که ممکن است ابعاد جدیدی از آن در اینده نیز پیش آید. همان مسئولانی که در کشمکشهای جاه طلبانة خود شیرژیان می شوند و پنجه بر این و آن می کشند، در ماجرای تخریب ستارخانه چنان مصلحت اندیشانه برخورد کردند که اگر نبود اعتراض مردم در مطبوعات و اینترنت گویا که اتفاق خاصی نیفتاده بود.

پرویز زارع شاهمرسی

منبع

علی یارتون