Azeri Blog

"طولون" ون اوغلو احمد چوخ بیلیگی و عالم ایدی،اسلام اولکه لرینده چوخ لو اعتبار قازانمیش دیر.بئلئیکی حضرت محمد(ص)ین،کوچدوگوندن 254 ایل سونرا،مصر مملکتینه عدالت ایله حاکم اولموشدو و سونرا کی عدالت ده آدلی-سانلی اولدوغو اوچون آسان لیق ایله بوتون شام (سوریه) توپراغینی اوز مملکتی اولان مصره قاتمیش و 26 ایل استقلال و قدرت ایله حکومت قیلمیش دیر.
"احمد"ین اوغلو "خمارییه"،آتاسیندان سونرا حکومته یئتیشمیش و فلسطینی اله گتیرمک ایچون،اسلام خلیفه سی معتضد عباسی ایله ساواشمیش و سونرا معتضد عباسی، خمارییه نین باجاریغین و گوجون و هابئله صداقتین دوشونه رک اونون ایله دوست اولماغا اولدوقجا علاقه گوسته رمیش دیر.
"خمارییه"نین اوغلو "حسین"،اونون یئرینده اوتورموش دور.
"خمارییه"نین ایکینجی اوغلو هارون،قارداشی اولندن سونرا،اونون یئرین توتموش و او اولندن سونرا "احمد"ین اوغلو "شیبان" حکومته کئچمیش دیر.بورادا بونو دئمک لازیم دیر کی بو تورک سلسله سی اوز حکومت قیلدیقلاری زمان لاردا،مصر و سوریه و فلسطین و بوتون آفریقادا بویوک بویوک اسلام آثار و بنالاری قوروموشدولار و عرب لر ایله اوزون ایل لر بویو دوزگون و صادق بیر حال دا یاشاییب و ائولنمیشدی لر و تورک ادبیات و تورک دیلین اورادا،حتی یئرلی آلقیشلامیش لار،بئلئکی حتی عرب لرین چوخونون هله ده آتاسی و یا باباسی تورک ایمیش و حتی عرب دیلینده او زمان چوخ اول لردن،تورک سوزلری و تورک لغت لر ی دولودور کی سونرالار عرب لر اونلاری عربلشدیریب(معرب)منیمسه میشدی لر.بو کیمی تورک حکمت لر عرب و اسلام امپراوطورلوغوندا حتی آفریقا اسپانیا و هندوستان و مین لرجه بئله یئرلرده دولو دور کی گله جک ده گره ک تورک یازیلاری،تورک اولان کیشی لر،اونلاری بیر بیر آراشدیریب و آیدینلاتسین لار و نورلورسا بیر کره ن،اوخوجو اولونجا مولیف و مصنیف و یازار اولسون لار و دونیا تورک میلت لری نین هویت و وارلیق لارینی گونش لر کیمی پارلاسین لار.
بو ایش اولاجاق دیر،گئجی-تئزی وار،چالیشاق اونون یولوندا جانینان کئچن لردن بیری سی بیز اولاق.   
Dil və adəbyyat
Təbirzli əli
    

 

آلتینجی یوز ایلدن اعتبارا،تورک دیل و تورک ادبیاتی نین یازیلی اثرلیرنه ال تاپیلدیغدان سونرا،بو ایلک اورنک لری(نمونه) یئنی سی(یئنی سو) دره سیندن اولان مزار داش لاری اوستونده قیسسا یازیلاردیر.
دوردونجو یوز ایلده،تورک لر طرفیندن ایجاد ائدیلن بو الفبالار ایله یازیلمیش اولان یازی لار، سگگیزینجی یوز ایلده میدانا گلن "اورخون" یازیت لاریندا گورنمک ده دیر.
سگگیز ینجی ایلده،دیل و یازی  و هم ادبی اوصاف باخیمیندان اولان الفبا،دوردونجو یوز ایلین تکامل تاپمیش الفباسی دیر.
اورخون،چایی یاخینیندا بللی اولدوغو اوچون،بو آد ایله تانینان یازیت لار گوگ تورک لر(یعنی شرق تورک لری)طرفیندن تیکیلن داش یازیلار اوزه رینده کی یازی لاردیر.
بو،بولگه ده،بو نوع دان داش یازی لاری (آنیت لار) و باشقا یازی لارین بللی اولدوغو اوچون اون اوچونجو یوز ایلدن یاشایان،تاریخچی "جیوئینی" جهانگشا آدلی کیتابیندا بیلدیرمیش دیر،اون دوققوزونجو یوز ایل سون لاریندا مختلف اوروپالی عالم و بیلیجی لر،بونلار ایله مشغول اولموشلار و دانمارکالی تومسون،1922 ایلینده،نسبتا مستند اولان ترجمه لرینی یایینلامیش دیر.
بو یازیت لاردا،گوگ تورک لر طرفیندن ایشله نیلن میلٌی الفبا یازیلمیش کلمه لر،مانعین آنیت لار اوزه رینده تاپیلان چین جه مقابله لری نین یاردیمی ایله تطبیق ائدیلیب اوخونموش دور.
متن لری ان مهم لری "تون یوقوق" و "گول تیکان" هابئله "بیلگه خاقان" آنیت لرای اوزه رینده یازیلاردیر.
تقریباً 725 ایلینده تیکیلن "تون یوقوق" آنیتی نینیازیتی "بیلگه خاقان" ین وزیر یو قاین آتاسی "یوقوق" آغزیندان یازیلمیش دیر.
متن ده،گئچن بدله یازیلمیش دیر،"من تون یوقوق،بیلگه ائلینه بیعت ائتدیم".بو جمله لر ذاتاً تون یوقوق طرفیندن حاضرلنمیش و اونون اولوموندن اونجه یازیلمیش اولدوغون گوسته ریر،بو حالا گوره "تون یوقوق" تورک ادبیاتی نین آدی،بللی،ایلک یازاری دیر.
بو یازیت بویله باشلاماقدادیر؛
"من،تون یوقوق،اوزوم تاپقاچ ائلینه قیلیندیم،تورک بودون(خلقین)تاپقاچ گورور ایدی."
چین،اوروپا،روسیه و آفریقا یازان لاری نین باخیمیندان باشقا،بیر قسم کیتابلار واردیر کی تورک میلتینی حضرت نوح اولادی بیله رک اوچون شجره لر گوسته ریب لر و بورادا اونلارین یازدیقلاری چوخ قیسسا اولاراق بونلاردیر.
حضرت نوح اوغلو یافث،بیر چولو سئودیگی اوچون اورادا یوررت سالیب حکومت ائله دی.
"یافث"ین اوغلو،آلنجاخان،آتاسی نین یئرینده اوتوردو.
"آنجاخان"ین اوغلو،تورک خان،بویوک بیر امپراطور قوروپ کی تورک لرین نسبتی اونادیر.
"تورک خان" ین اوغلو،آلینجه خان کی ایکی اوغلو اولدو کی بیری نین آدی مغول و او بیری نین آدین تاتار قویدو و چون قوجالیغی یاخینلاشمیش دی،اوز بویوک تورک امپراطور اولکه لرین اونلارین اورتاسیندا یاری بولدو،آنجاق تورک امپراطورونون متحد و بیر قالاجاغین اونلارا تاپشیردی و بو ایکی اوغول گله جکده مغول و تاتار میلٌت لری نین قوروجوسو اولدولار.
 
Dil və adəbyyat
Təbirzli əli

 

 

تورک میلٌت لری نین اورتا آسیادان توره ندیگی کیمی،تورک دیل لریده اورتا آسیادان توره نیب دیر،دونیا دیل لری نین ایچینده تورک دیل لری اوزونه مخصوص و اوزونه یاراشان کیفیٌت و قورولوش صاحبی دیر.
تورک دیل لری،دوغان،قول بوداق لی و اوزگه لغت لری اریدن و میلٌی پالتار و میلٌی روح وئره ن بیر دیل دیر.
بو گئنیش تورک دیل لری قدیم چاغ لاردان باشلایارق جور به جور منطقه لره و لهجه لره یاییلمیش دیر و بونلارین ایچینده ان بللی باشلی سی اورتا آسیا تورک لرینه قایناق اولاراق اوغوز "گونش تورک لری" لهجه لری ایله قیپچاق "بانی تورک لری" لهجه سی دیر.
قدیم اوغوزلارین،لاپ قدیم اثرلری الده اولمادیغینا گوره بورادا اونلارین قوپان گوگ تورک لرین یعنی شرق تورک لری نین اورخون یازی لاری "داش یازی لاری" آدلی اثرلری الده دیر.
گوگ تورک لرین لهجه سی،اوغوز تورک لری نین لهجه سی نین نمونه و سنبولو اولماق ایله برابر،آز-چوخ لهجه تاثرینه توتولوب،آنجاق اوغوز لهجه سیندن آرتیق فرق لی اولماییب دیر،لاکن اویغور لهجه سی بیر چوخ لو تاثره لره بولاشمیش دیر.
اوغوز تورکجه سیله،اویغور تورکجه سی نین اسلام دان سونرا اولاق فرق لری بونلاردیر کی "ب،و،د،غ،ز" حرف لری تلفظ باخیمیندان آشاغیداکی اولان حرف لره تبدیل اولوب و باشقا خصوصیت لرده ده آز-چوخ دگیشلیب دیر و "م،ب،ک،س" حالینا گلیب دیر.
قیپچاق و قومان لهجه لری ایسیه،ایلک زمان لاردا خزر و قره دنیز آراسیندا یئرلشن و سونرادان قره دنیزین غربی شمالی بولگه لرینه ده یاییلان مخصوصاً بالقان بولگه سینده گورونن قیپچاق و قومان تورک لری نین لهجه سی دیر.
اویغور لهجه سی له اوغوز لهجه سی نین وصفی لرین گوسته ره ن و بو اوغز لهجه سی نین،ان گوزه چارپان خصوصیاتی اوروپا میلٌت لری نین دیل لری ایله ایلک قارشیلاشان و بو دیل لردن قازاندیقلاری دیر.مثلاً:"س،ئو،او،ج،چ،پ" حرف لری یوموشاناراق؟،"ز،او،ج،ب" حالینا گلمیش و قالین "گ،ه" حرف لری سان کی یوخ ایمیش خفیف اولاراق کلمه نین باشیندا کی "آ" چوخ دفعه "ها" شکلینده گتیریلمیش دیر.
اوسته یازیلان "او" سسلی حرفین سسی "اوره ک" سسی کیمی دیر.
"جودئکس جومانیکوس" متن لری ایله تثبت ائدیلن بو لهجه،روم ائلی شیوه سی نین دوغرودان دوغرویا قایناغی و آتاسی اولموش دور.
لاپ قدیم لری ده،اورتا آسیانین شمال بولگه سینده،گورونن اوغوزلارین و سونرالار،مخصوصاً اسلامیت دن سونرا غربه طرف قائم اولماسی لا بللی یئرلره نسبتله قدیم جنوب بولگه سی شرقینده قالمیش،بونون اوچون قدیم شمال لهجه سی نین دوامی اولان اوغوز جایا غرب تورکجه سی و جنوب لهجه سی اولان اویغور جانین دوامینا ایسه شرق تورکجه سی آدلاری وئریلمیشی دیر. 
اونونجو یوز ایل دن سونرا،شرق تورکجه سی،خاقانیه لهجه سی آدینی آلمیش دیر و اون دوردونجو یوز ایلدن اعتباراً جاقاتای(جغتای) آدلانمیش دیر.
غرب تورکجه سی آذربایجان و شرق آناتولی و عراق بولگه سینده کوکله شیب،عجم و عرب و تاثیری ایله یئنی خصوصیت لر قازانان قسمی،یعنی یوز اللی ایلدن اعتباراً آذری لهجه سی آدینی آلمیش.
بو لهجه نین بعضی وصف لرینی،عجمجه کلمه لری،عجم لر کیمی و عربجه سوزلری،عجم آذی ایله تلفظ ائتمک و بعضی تورکجه فعل لرین سونوندا کی "ایم،سن" تاقیت لارین(پسوند) "ام،اس" شکلینده ایلشلتمک جنسیندن خصوصیت لر تشکیل ائتمک ده دیر.
آناتولی اوزرینده گلیشن قسمی ایسه،قدیم اوغوز جانین خصوصیت لرین قوت ایله یاشاتمیش،عرب و عجم سوزلری و کلمه لری،تورک شیوه سینه اویغون بیر شکل و طرزرده اویدورماق ایله برابر نسبتاً عرب تلفظونه یاخین اولاراق ایشلتمیش و اون دوردونجو یوز ایلدن سونرا،عثمان لی لهجه سی آدینی آلامیش دیر.
بو گون آناتولی تورکیه توپراغی نین ایچینده و حتی عثمان لی امپراطوروندان چوخ اونجه یاشایان تورک عناصری،تکجه اوغوز جانین تکاملیندان میدانا گلمیش دگیل بلکه جور به جور تورک عنصرلریندن متشکل بیر قایناشماق دیر.
بو قایناشمادا،اوغوز جانین حاکمیتی آیدین اولماق ایله برابر،گوگ تورک،اویغور،قیپچاق،قومان،خاقانیه،جاغاتای(جغتای) و آذربایجانی لهجه لری نین هامیسی نین و حتی بو بللی باشلی لهجه لر آراسیندا سایلمایان داها بیر چوخ تورک لهجه لریندن ده ماده لری واردیر. 
جور به جور ساحه لرده یئرلشن تورک لر،مختلف زمان لاردا آیری آیری الفبالار ایشلتمک ایله برابر دیل لری نین اساس کاراکتئرینی "هویت و شخصٌیت"ایتیرمه میش دیر لر.هر حال دا بو گون کی تورک میلٌتی نین دیلی اولان آناتولی لهجه سی ده مسلمانلیق دان عربجه نین تاثیری آلتیندا قالمیش،اون بئشینجی یوز ایل دن اعتباراً اوروپا دیل لریندن بیر چوخ کلمه لر آلمیش،فقط مخصوص خلق دیلی اولاراق آنا سوزلرینی و اساس کاراکتئرینی دائماً محافظت ائتمیش دیر.
بورادا بونو آچیلاماق لازم دیر کی جور به جور لهجه لر،اویغور،قیپچاق،قومان آدب ایله اولان تورک دیل لری تاریخین ان اول لریندن بو گونه کیمی جور به جور لغت لر و تاثرلری آلدیقلاری حال دا،بو دیل اساس لاری آنا اولاراق نورمال قورولوش لارینی و میلٌی اردم و شخصیتینی طبیعی و اوز-اوزونه قورویوب دور.
Dil və adəbyyat
Təbirzli əli

 

محسن هشترودی فرزند شیخ السلام هشترودی در در ماه 1286 شمسی در تبریز متولد شد و پس از تحصیلات مقدماتی در زادگاهش به تهران آمد و در مدارس اقدسیه و دالفنون به پایان رسانید. 
محسن هشترودی در رشته پزشکی به تحصیل پرداخت ولی وقتی به اروپا رفت رشته ریاضی را انتخاب کرد و از دانشگاه سوربن درجه دکترای دولتی گرفت.
هشترودی پس از مراجعت به ایران به تدریس پرداخت.بدوا رئیس  فرهنگ تهران و سپس رئیس دانشگاه تبریز شد و مدتی رئیس دانشکده علوم بود و هزاران شاگرد تربیت کرده است.
دکتر هشترودی در خیلی از مجامع علمی جهان عضویت یافت و به سخنرانی های علمی پرداخت و به تدریج از مفاخر علمی معاصر ایران شد.
پروفسور هشترودی با وجود داشتن همسر و خانواده خوب به علت فوت یک دخترش در جوانی دچار ناراحتی فراوان گردید و اشعاری هم در این زمینه سروده است.
دکتر هشترودی در مدت 69 سال زندگی پربارش آثار پر ارزشی از خود به یادگار نهاده و در گذشت او در سال 1355 یک ضایعه بزرگ برای جامعه دانشگاهی ایران و مجامع علمی شد.